Μεταφρασμένες απόψεις από τα Γερμανόφωνα ΜΜΕ για την πρώτη έκδοση της «Δυστυχίας του να είσαι Έλληνας». Εκδόσεις Kunstman Mόναχο, 2012.

--------------------------------------------------------------------------------------

Αυτά που έγραψε πριν 36 χρόνια ο Νίκος Δήμου, μοιάζουν να έχουν μόνιμη επικαιρότητα.

Ο θόρυβος που γίνεται από τον αστικό τύπο στην Ελλάδα και στην Γερμανία και το γαυγίσματα και μουγκρητά στα μπλογκς, μπορούμε άνετα να τα ξεχάσουμε και να ζητήσουμε συμπαράσταση από τον Δήμου.

Christiane Schlötzer, Süddeutsche Zeitung

____________________________________________________________

Ο Δήμου είναι ένας μαχητικός σύγχρονός μας, που δεν λαμβάνει υπόψη του κανένα ταμπού, όταν ασκεί κριτική στις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν στην χώρα του.

Gerd Höhler, Der Tagesspiegel

-----------------------------------------------------------------------------------

«Άλλοι Λαοί έχουν Θεσμούς – εμείς έχουμε Αντικατοπτρισμούς» είναι μία συχνά  παρατιθέμενη φράση από ένα έργο που ο δημιουργός του χωρίς μετριοφροσύνη αλλά και χωρίς υπερβολή αναφέρει ως το πιο επιτυχημένο βιβλίο αναφοράς από την αρχαιότητα.

Michael Martens, FAZ

------------------------------------------------------------------------------------------

«Τα ονειρικά τοπία, το φως, η φιλοξενία των αξιαγάπητων κατοίκων της. «Κλείστε την Ελλάδα στην καρδιά σας και θα πάθετε έμφραγμα» - έγραψε ο Νίκος Δήμου, το enfant terrible μεταξύ των διανοούμενων της Ελλάδας. Οι φράσεις του είναι αιχμηρές και τρυπάνε την αυτονόητη εικόνα των συμπατριωτών του. Το βιβλίο του είναι ένας θησαυρός προκλήσεων. "

Lisa Röösli, 3sat Kulturzeit

--------------------------------------------------------------------------------

«Ο Νίκος Δήμου μιλάει επανειλημμένα για τα προβλήματα ταυτότητας των Ελλήνων, το διχασμό μεταξύ της Ευρώπης και της Ανατολής, την έλλειψη ενός μοντέλου, τα συμπλέγματα κατωτερότητας. Ο Δήμου παραθέτει Έλληνες συγγραφείς και ερωτά ελληνικούς μύθους, αγγίζει τους εθνικούς ήρωες και τις «ασθένειες της ελληνικής ψυχής», τις ονομάζει μεγαλομανία, εσφαλμένη κρίση της πραγματικότητας, ευθραυστότητα, ονειροπόληση. Εν ολίγοις: ο φιλόσοφος βάζει σε διαδικασία δοκιμής ολόκληρη την εθνική ιστορία. Και η έρευνα για τα αίτια ακούγεται ακόμη πολύ επίκαιρη σήμερα, 36 χρόνια μετά την πρώτη της δημοσίευση. "

Stefan Berkholz, BR2, «DIWAN»

---------------------------------------------------------------------------------------

"Ένα vademecum (οδηγός) σε περιόδους της κρίσης του ευρώ · επισημαίνει προτάσεις για όλους εκείνους που θέλουν να κατανοήσουν την τρέχουσα ελληνική τραγωδία με ιστορική προοπτική".

Alf Mentzer, Λιμπρέτο HR2

--------------------------------------------------------------------------------------

"Όποιος γνωρίζει (και αγαπά) την Ελλάδα θα είναι σε θέση να επιβεβαιώσει ότι ο Δήμου εκθέτει μια από τις ρίζες της σημερινής ελληνικής δυστυχίας - την άρνηση της πραγματικότητας, ως εθνικό άθλημα"

Hans Rauscher, derStandard.at

--------------------------------------------------------------------------------

Οι διάσημοι αφορισμοί του Δήμου" Σχετικά με την δυστυχία του να είσαι Έλληνας ", που δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά το 1975, αμέσως μετά το τέλος της στρατιωτικής δικτατορίας,  ένιωσαν πολλοί συμπατριώτες ως «ρύπανση της φωλιάς μας». Ωστόσο, το βιβλίο, το οποίο στην πραγματικότητα προορίζεται ως δήλωση αγάπης για την Ελλάδα και είναι αφιερωμένο σε όλους τους αυτό-κριτικούς Έλληνες, έχει αποκτήσει καθεστώς μνημείου με πάνω από τριάντα εκδόσεις. "

Manuel Gogos, Neue Zürcher Zeitung

------------------------------------------------------------------------------

«Τώρα, 37 χρόνια μετά την πρώτη του δημοσίευση, το μικρό βιβλίο έχει νέο ρόλο, δηλαδή αυτόν του πρέσβη. Ο Νίκος Δήμου εύχεται να βοηθήσει τους αναγνώστες εκτός Ελλάδας να κατανοήσουν την ελληνική νοοτροπία σε όλες της τις Διχόνοιες. Ώστε στο τέλος να διευρύνουμε την άποψή μας και ίσως ακόμη και να επανεξετάσουμε την Ευρώπη. "

Alkyone Karamanolis, Deutschlandfunk

--------------------------------------------------------------------------------

Το άθροισμα μιας εθνικής ιστορίας που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα με ξένους πολιτισμούς και δυναστείες, σύρθηκε από την πολιτική και οικονομική κρατική πτώχευση στην νέα κρατική πτώχευση και τον 20ο αιώνα πρόσθεσε την καταστροφή της Μικράς Ασίας, διάφορες δικτατορίες και έναν τετραετή εμφύλιο πόλεμο: «Με μεθόδους και συστήματα που λείπουν στην καθημερινή μας ζωή, επικεντρωνόμαστε στη μυστική αποστολή μας: να καταστρέψουμε την υπέροχη γη, που μας έχει δώσει η μοίρα, όσο πιο αποτελεσματικά γίνεται».

Η μεγαλύτερη ατυχία του Δήμου, ωστόσο, είναι ότι κανείς δεν τον άκουσε προφανώς, τον παθιασμένα πατριώτη: «Το πιο ερημικό θέαμα στον κόσμο: δέκα Έλληνες διανοούμενοι σε ένα δωμάτιο. Ο καθένας προσπαθεί να κάνει τους άλλους ακροατές».

Berthold Seewald, Die Welt

----------------------------------------------------------------------------------

«Μια αποκάλυψη!»

Norbert Mayer, Die Presse

Τι σχέση έχει το Δημαρχείο της Ερμούπολης – το μεγαλύτερο και πιο επιβλητικό της Ελλάδας, με την σημερινή πόλη; Όμως, όταν άρχισε να το χτίζει ο Τσίλερ, η πόλη συγκέντρωνε το 75% του πλούτου όλης της χώρας![1] Η Αθήνα ήταν ένα τίποτα μπροστά της και οι κάτοικοί της θεωρούσαν τους Αθηναίους χωριάτες. Το θέατρο «Απόλλων» (μικρογραφία της «Σκάλας» του Μιλάνου) φιλοξενούσε παραστάσεις όπερας που ή Αθήνα ίσως να τις έβλεπε μετά δεκαετίες. Οι κομψές κυρίες ψώνιζαν τα ρούχα τους στο Παρίσι ή στο Λονδίνο – και σνομπάριζαν ακόμα και το Μιλάνο. Οι χοροί, που περιγράφει ο Ροΐδης στην «Ψυχολογία Συριανού συζύγου», ήταν λαμπροί και εφάμιλλοι των ευρωπαϊκών, όπως μας πληροφορούν ξένοι περιηγητές.

«Μεγαλοαστοί επιχειρηματίες που έχουν πατρίδα την Μεσόγειο, χτίζουν την νεοκλασική Ερμούπολη, περιφρονούν τους σταφιδέμπορους της Πάτρας, καθυβρίζουν την Εθνική Τράπεζα και αδιαφορούν για το ελληνικό κράτος»[2].

Ναι, εκεί κορυφώθηκε η ντόπια βραχύβια και άγονη ελληνική αστική τάξη[3]. Και σε άλλες πόλεις άνθισε, κυρίως περιφερειακές (Αλεξάνδρεια, Κωνσταντινούπολη, Τεργέστη, Σμύρνη, Κέρκυρα, Πάτρα) αλλά σε εκείνες ήταν εξέλιξη κάποιου παρελθόντος – εδώ γεννήθηκε από το τίποτα.

Όταν το 1824 ο πρόξενος της Αυστρίας Prokesch von Osten επισκέφθηκε το μέρος όπου είναι σήμερα η Ερμούπολη, βρήκε βάλτους και χέρσα γη με σκόρπιες σκηνές και παράγκες, όπου είχαν στεγαστεί οι πρόσφυγες από την καταστροφή της Χίου και των Ψαρών. (Οι ντόπιοι καθολικοί, ζούσαν ψηλά, στο λόφο που σήμερα ονομάζεται Άνω Σύρος). Όταν ξαναγύρισε μετά πέντε μήνες (!) βρήκε στον ίδιο τόπο να ανεβαίνει μία ολόκληρη πόλη! Δεν πίστευε τα μάτια του[4].

Έγραφα το 1983, μετά από μία επίσκεψη: «Περπατάς στο πιο ωραίο νεοκλασικό νεκροταφείο του κόσμου – φοίνικες και αετώματα, ανάγλυφα κι, αγάλματα. Συλλαβίζεις τα ονόματα των ανθρώπων που παράγγειλαν τέτοια μνημεία με τη σίγουρη πρόθεση να τους διαφυλάξουν στην αιωνιότητα. Ονόματα που δεν αντιστοιχούν πια σε τίποτα.

Ήρθαν κατατρεγμένοι και ανέστιοι. Μέσα σε λίγα χρόνια έχτισαν μία πόλη από τις πιο πλούσιες, πιο οργανωμένες και πιο όμορφες στην Ευρώπη. Έφτιαξαν τόσα "πρώτα" πράγματα, που βαριέσαι να τα μετράς: το πρώτο νοσοκομείο, το πρώτο τυπογραφείο, το πρώτο εργοστάσιο, το πρώτο θέατρο, την πρώτη βιβλιοθήκη. Η ακμή κράτησε μισόν αιώνα. Και μετά το κενό.

Άφησαν πίσω τους μια Πομπηία - μια πόλη φάντασμα. Νεοκλασικά μέγαρα που γκρεμίζονται, ζωγραφισμένα ταβάνια που ξεφλουδίζουν, εξοχικά αρχοντικά να καταρρέουν. Από τις οικογένειες δεν έμεινε κανείς. Σαν να ήταν εξωγήινοι. Ήρθαν, δημιούργησαν, χάθηκαν».

Η Ερμούπολη πότε δεν ζήτησε κάτι από το Ελληνικό κράτος – γιατί ιδρύθηκε πριν από το ελληνικό κράτος. Αλλά ούτε αργότερα, στον 19^ο αιώνα, χρειάστηκε κάτι.  Ήταν ένα μοναδικό παράδειγμα αυτοδιαχείρισης. Ανάμεσα στις πρωτιές που αναφέραμε παραπάνω μπορεί να προσθέσει κανείς και τις πρώτες τράπεζες, ατμοπλοϊκές εταιρίες, το πρώτο εμπορικό επιμελητήριο, το πρώτο οργανωμένο ναυπηγείο, τις πρώτες βιομηχανίες. Μαζί ήρθαν φυσιολογικά και οι πρώτες συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι πρώτες απεργίες.

Και βέβαια γόνοι της πόλης υπήρξαν οι πρωτοπόροι αστοί πεζογράφοι μας, ο Εμμανουήλ Ροΐδης και ο Ιωάννης Βικέλας (που ήταν και συμμαθητές στο σχολείο).

Το νεκροταφείο που αναφέρω παραπάνω είναι το παλαιό του Αγίου Γεωργίου. Μουσείο ευρωπαϊκής γλυπτικής. Οι πλούσιοι αστοί μετακαλούσαν γλύπτες από παντού για να ανταγωνιστούν ο ένας τον άλλο στα μαυσωλεία. Σε ένα μεγάλο τόμο 790 σελίδων η Πέπη Γαβαλά και η Ελένη Γαρέζου αποτύπωσαν όλα τα μνημεία του ιστορικού αυτού κοιμητηρίου που έχει κηρυχθεί διατηρητέο, αλλά …δεν συντηρείται.[5]

Ενδιαφέρουσες στατιστικές: Ο πληθυσμός της Ερμούπολης αριθμούσε το 1821, 150 κατοίκους, το 1828, 13.805, για να φτάσει το 1850 τους 19.977. Το ένα τρίτο από τους νέους κατοίκους ήταν Χιώτες – αποτελούσαν την πολυπληθέστερη πληθυσμιακά και απείρως ισχυρότερη οικονομικά ομάδα του πληθυσμού[6]. Έτσι ώστε να υπάρξουν δύο λέσχες στην πόλη που επονομάζονταν «των Χίων» και των «μη Χίων»…

Οι Χιώτες είχαν στα χέρια τους τον Δήμο και το Εμπορικό Επιμελητήριο. Όσο για την εμπορική κίνηση, το 1835 οι εισαγωγές στη Σύρο αποτελούσαν το 75,9 των εισαγωγών όλης της χώρας, ενώ οι εξαγωγές του λιμανιού της Ερμουπόλεως κάλυπταν το 57,9 των συνολικών εξαγωγών[7].

Πλούτος σχεδόν σκανδαλώδης. Πουθενά στον κόσμο μία μικρή «επαρχιακή» πόλη δεν μονοπωλούσε έτσι την οικονομία μίας ολόκληρης χώρας…

Ξαναγυρίζω στο κείμενό μου του 83:

«Η ελάχιστη αστική μας τάξη. Όπως όλα τα πράγματα στην Ελλάδα, λειτούργησε σαν θαύμα.

Μέσα σε πενήντα χρόνια κάλυψε χάσμα πεντακοσίων. Εξαντλήθηκε και έσβησε.

Ακούμε τόσα αρνητικά για τους αστούς, που ξεχνάμε πως κάποτε ήταν η πιο προοδευτική (και επαναστατική) μερίδα της κοινωνίας. Και πως στις καλύτερες στιγμές τους είχαν επιτελέσει έργο που καμία άλλη κοινωνική τάξη δεν κατόρθωσε να πραγματοποιήσει.

Βέβαια στην Ελλάδα δεν αξιωθήκαμε να ζήσουμε σωστά την αστική φάση της ιστορίας. Κάτι πρόγονοι, κάτι επίγονοι - και κάτι βραχύβια θαύματα σαν αυτό που περιγράφω.

Μιλάω για την Ερμούπολη. Για τους ανθρώπους που ήρθαν το 1822 και '23 πρόσφυγες από τη Χίο, τη Σμύρνη, τα Ψαρά - και μεταμόρφωσαν σε λίγους μήνες ένα χέρσο τόπο σε υπόδειγμα πολεοδομικής, κοινοτικής και οικονομικής οργάνωσης. Με αποτέλεσμα, από το 1830 ως το 1880 να βρίσκονται στην ευρωπαϊκή πρωτοπορία – σε κάθε τι: βιομηχανία, εμπόριο, γράμματα, τέχνες. Και κυρίως στην κοινωνική συνείδηση: ταμεία ασφάλισης και αλληλοβοήθειας, σχολεία, βιβλιοθήκες, ιδρύματα – γηροκομεία, πτωχοκομεία, ορφανοτροφεία, νοσοκομεία – κι όλα αυτά χωρίς βοήθεια από το κράτος (ποιο κράτος;). Τα πάντα η κοινότητα. Αυτοδιαχείριση θα το λέγαμε σήμερα.[]

Περπατάω μέσα στο μικρό κοιμητήρι και συλλαβίζω τα ονόματα στα μαυσωλεία: Ροδοκανάκης, Βαφιαδάκης, Πρώιος, Νεγρεπόντης, Καλβοκορέσης, Μαυρογορδάτος, Ζερβουδάκης. Η έπαυλη του Βαφιαδάκη στα Χρούσα γκρεμίζεται – κι οι υπέροχοι τροπικοί κήποι έγιναν αδιαπέραστη ζούγκλα. Κουκουβάγιες φωλιάζουν στη βίλα του Πρώιου.

Σχεδόν καμιά από τις μεγάλες οικογένειες δεν άφησε απογόνους. Τα μαυσωλεία (διατηρητέα μνημεία, που καταρρέουν) δεν θα ξανανοίξουν πια.

Κι ό,τι απομένει, φάντασμα σεργιανάει τη νύχτα στους δρόμους της Ερμούπολης - αυτής της νεοελληνικής Πομπηίας – και στις σελίδες του Εμμανουήλ Ροΐδη. Ακμή και παρακμή. Σήμερα οι κάτοικοι προσπαθούνε να γκρεμίσουν τα νεοκλασικά – και να χτίσουν κανένα τσιμεντένιο τέρας (σαν τα φριχτά εξοχικά με τα οποία έχουν καταστρέψει τις παραλίες τους). Η ποιότητα έφυγε με τους παλιούς…».

Αυτά έγραφα αγανακτισμένος το 1983 στο «Βήμα». Γιατί κι εγώ είμαι Ερμουπολίτης από την μητέρα μου. Ανήκε στην οικογένεια Καλβοκορέση που, μετά την καταστροφή της Χίου, σκόρπισε σε όλο τον κόσμο, δίνοντας Άγγλους ιστορικούς, Αμερικανούς ναυάρχους και Γάλλους μουσικολόγους. Ήταν η τελευταία απόγονος του Συριανού κλάδου. Η προγιαγιά της ήταν αδελφή της μητέρας του Ροΐδη. Από την σημαντική οικογενειακή περιουσία – η μητέρα μεγάλωσε στο μεγαλύτερο αρχοντικό της Ντελαγκράτσια (Ποσειδωνία) που τώρα ονομάζεται Βίλα Κουλούρη – μας έμεινε μόνο ένα μαυσωλείο στο παλιό κοιμητήρι, που με περιμένει.

Ο Νίκος Δήμου είναι συγγραφέας και επίτιμος δημότης της Ερμούπολης.

Για όλα φταίνε οι Γερμανοί![1]

Εμείς οι Έλληνες οφείλουμε πολλά στους Γερμανούς: Τον πρώτο μας βασιλιά, τους νομικούς μας κώδικες, την νεοκλασική αρχιτεκτονική και πολλές ανασκαφές – με πιο διάσημη αυτή της Ολυμπίας.

(Που δυστυχώς σχεδόν την αφήσαμε να καεί – μαζί με πολύτιμα αρχεία της Γερμανικής Αρχαιολογικής Σχολής).

Αλλά το σημαντικότερο που οφείλουμε στους Γερμανούς είναι η ταυτότητά μας. (Η τουλάχιστον, ένα μέρος της).

Βλέπετε, στο τέλος του 18^ου αιώνα, σε αυτή τη χώρα ζούσε ένα λαός που αυτοαποκαλούνταν «Ρωμιοί». Το Ρωμιοί προέρχεται από το Ρωμαίος (δηλαδή υπήκοος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας)[2]. Οι Οθωμανοί μας ονόμαζαν «Ρουμ». Για χίλια πεντακόσια χρόνια – όσο κράτησε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία και η Οθωμανική Κατοχή, η λέξη «Έλληνας» ήταν απαγορευμένη – γιατί έτσι αποκαλούσε η Εκκλησία τους μισητούς παλαιούς ειδωλολάτρες.

Ελάχιστοι Έλληνες, βασικά μόνον λόγιοι, γνώριζαν ότι παλιότερα στην ίδια χώρα ζούσε ένας διάσημος λαός. Που βέβαια ήταν άπιστοι και η τότε παντοδύναμη εκκλησία δεν τους ανεχόταν. Είχαν αφήσει πίσω κάτι αγάλματα και ερείπια. (Για τους περισσότερους Ρωμιούς ήταν πολύ χρήσιμα οικοδομικά υλικά για ναούς και μοναστήρια).

Τότε εμφανίστηκε ο Βίνκελμαν.[3]

Αυτός ανακάλυψε τους αρχαίους Έλληνες.

Φυσικά όλοι γνώριζαν ότι είχαν υπάρξει κάποτε. Αλλά σαν λαός – όχι σαν ιδανικό. Ο Γιόχαν Γιόαχιμ Βίνκελμαν βρήκε στην αρχαία Ελλάδα την απόλυτη τελειότητα. Γράφει: «Ο μόνος δρόμος για μας να γίνουμε μεγάλοι, ναι, αν είναι δυνατόν, αμίμητοι, είναι να μιμηθούμε τους Αρχαίους»[4]. Ως αρχαίους διευκρινίζει ότι θεωρεί αποκλειστικά τους εκπρόσωπους του Ελληνικού πολιτισμού – πράγμα για την εποχή του επαναστατικό, μια και τότε αναζητούσαν τα πρότυπα στην ρωμαϊκή κουλτούρα.

«Εδώ βλέπει να συγχωνεύονται με μοναδικό τρόπο η φύση και το ιδανικό. Γι αυτόν (τον Βίνκελμαν) η μίμηση των Ελλήνων διαφέρει από την μίμηση της Φύσης στο βαθμό που οι Έλληνες είχαν τελειοποιήσει την Φύση, την είχαν διαμορφώσει όπως η ίδια το απαιτούσε και μάλιστα έτσι που το ιδανικό και οι όμορφες φυσικές ενότητες της φύσης, συγχωνεύονταν και την καθιστούσαν έμψυχη»[5].

Αυτό που εννοούσε ο Β.: Το κάλος της Ελληνικής τέχνης πηγάζει από τον χαρακτήρα και τον τρόπο ζωής τους αρχαίου Έλληνα που έχει εξελίξει το Δυνατό, το Υγιές και το Αγαθό, στην ύψιστη τελειότητα. Έτσι θεμελιώνει ο Β. τον Μύθο του πρότυπου και παραδειγματικού ελληνικού ανθρωπισμού.  

H Ελλάς (Hellas) και οι Έλληνες (Hellenen) ως ιδανικός τύπος (Idealtyp) μόλις γεννήθηκαν. Ο Herder, o Goethe, o Hölderlin, και οι Ρομαντικοί σε όλη την Ευρώπη, σε ολόκληρη την υφήλιο, προπαγανδίζουν αυτόν τον μύθο.

«Ψάχνοντας την χώρα των Ελλήνων με την ψυχή» γράφει ο Γκαίτε στην «Ιφιγένειά» του – και την ψάχνει ήδη όλη η υφήλιος. Ο Edgar Allan Poe στις ΗΠΑ γράφει για την «Δόξα που ήταν η Ελλάς» (The Glory that was Greece)[6]. O Byron πιο φιλέλληνας από όλους γράφει «Όμορφη Ελλάδα! Θλιβερό απομεινάρι της φευγάτης αξίας!»[7]

Και ο Βίκτωρ Ουγκώ δίνει το σύνθημα:

«Στην Ελλάδα! Στην Ελλάδα! Γεια σε όλους! Πρέπει να φύγουμε!» (“En Grèce, en Grèce! Adieu, vous tous! Il faut partir!”)[8].

Έτσι γεννιούνται οι Φιλέλληνες.  Είναι ερωτευμένοι με την Ελλάδα. Όχι με την πραγματική Ελλάδα της εποχής τους, αλλά την ιδανική των ψηλών, ξανθών Ιώνων και Δωριέων (Αρίων;) τους οποίους ονειρεύτηκε ο Βίνκελμαν. Μερικές φορές, όταν αυτοί οι Φιλέλληνες επισκέπτονται την Ελλάδα, απογοητεύονται. (Βύρων: «για τους Έλληνες ένα κοκκίνισμα (ντροπής) – για την Ελλάδα, ένα δάκρυ»)[9].

Αλλά, όταν ξεσπάει η Ελληνική Επανάσταση, γράφουν πολεμικά άσματα (ο Béranger, - Βερανζέρος - ο Hugo, και ο Griechen-Müller που του κόλλησε το παρατσούκλι Έλληνας), ζωγραφίζουν μεγάλους πίνακες (ο Delacroix), κάνουν εράνους, και πολλοί έρχονται στην Ελλάδα να πολεμήσουν.  Μερικοί από αυτούς σκοτώθηκαν εδώ. Σε σημαντικό βαθμό οφείλουμε σε αυτούς τους ανθρώπους την ελευθερία μας.  Επηρέασαν τόσο αποφασιστικά την Κοινή Γνώμη και τις Κυβερνήσεις των κρατών τους, ώστε το 1827 οι ενωμένοι στόλοι Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας να κατανικήσουν, σε μία αποφασιστική ναυμαχία στο Ναβαρίνο, τους Τούρκο-αιγυπτίους.

Δεν ήταν όμως αρκετό να μας ελευθερώσουν. Έπρεπε να μας γνωρίσουν και την κληρονομιά μας. Μαζί με τους Έλληνες λόγιους («σοφολογιότατους») προσπάθησαν να δημιουργήσουν για μας μία νέα ταυτότητα. Οι ταλαίπωροι «Ρωμιοί» έπρεπε ταυτόχρονα να μεταμορφωθούν σε Αρχαίους Έλληνες και Ευρωπαίους.

Ξεχνάμε συχνά ότι οι Αρχαίοι Έλληνες, όπως τους φανταζόμαστε σήμερα, είναι μία επινόηση των γερμανών. Οι γερμανοί φαντάστηκαν την εξιδανικευμένη Αρχαία Ελλάδα και την δώρισαν σε όλο τον κόσμο. Ο Βύρων ήταν θαυμαστής του Γκαίτε και των γερμανών ρομαντικών. Όλοι αυτοί οι γάλλοι, γερμανοί και άγγλοι φιλέλληνες, ήρθαν μετά εδώ και έπεισαν τους ντόπιους ότι ήταν το σπουδαιότερο έθνος στον κόσμο, απόγονοι του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα. Έτσι έγινε το «Εγώ» των Ελλήνων, υπερβολικά μεγάλο για τη χώρα τους.

Το τεράστιο είδωλο μίας εξιδανικευμένης αρχαιότητας μας έκανε υπερήφανους αλλά από την άλλη πλευρά, μας συνέθλιβε. Για 150 χρόνια (1830-1980) χρησιμοποιούσαμε μία τεχνητή εξευγενισμένη αρχαΐζουσα γλώσσα («καθαρεύουσα») αλλά αρχαίοι δεν γίναμε.

Το αποτέλεσμα αυτής της πιεστικής επίδρασης ήταν σύγχυση και διχασμός. Ακόμα έχουμε προβλήματα ταυτότητας. Η σχέση μας με την αρχαιότητα είναι δισήμαντη (υπερηφάνεια και αίσθημα κατωτερότητας) και με την Δύση τουλάχιστον προβληματική.

Η εικόνα μας (“Image“, όπως λέγεται σήμερα) προς τον εξωτερικό κόσμο πάσχει από αυτό τον διχασμό. Όταν μας συγκρίνουν με τους ιδανικούς προγόνους, αυτό γίνεται με τρόπο είτε ειρωνικό είτε σχετλιαστικό. Οι Γερμανοί λόγιοι μας φόρτωσαν βαρύ φορτίο στους ώμους, το οποίο οφείλουμε να κουβαλάμε αιώνια όπως ο Άτλαντας.

Κι όμως είμαστε ένα νέο, καινούργιο έθνος, που ακόμα ψάχνει τον δρόμο του και προσπαθεί να σφυρηλατήσει μία νέα ταυτότητα.

Και αν συναντήσετε πάλι σε καμία δημοσκόπηση την άποψη ότι οι Έλληνες θεωρούν τον εαυτό τους περιούσιο λαό (και γι αυτό παραπονιούνται ότι η Υφήλιος δεν τους σέβεται αρκετά και δεν τους στηρίζει όταν διαμαρτύρονται απέναντι στον κόσμο) τότε θυμηθείτε: Ο Βίνκελμαν (και οι Γερμανοί) φταίνε για όλα αυτά.

Μία πολυδύναμη διάνοια

ΤΑ ΝΕΑ 26.9.2015

Στο Μουσείο Μπενάκη άνοιξε προχθές και θα εγκαινιασθεί την Δευτέρα μία έκθεση  αφιερωμένη στον Νίκο Δήμου, με αφορμή τα ογδοντάχρονά του (του ευχόμαστε να τα υπερεκατοστήσει). Είναι μία επάξια τιμή γιατί αποδίδεται σε μία προσωπικότητα που έχει διακριθεί σε όλα τα είδη του γραπτού λόγου (δοκίμιο, πεζογραφία, ποίηση, σάτιρα, κριτική, αφορισμοί, επιφυλλιδογραφία) αλλά επίσης και στην φωτογραφία και την διαφήμιση, την οποία πρώτος αυτός στην Ελλάδα αναγνώρισε και ανέπτυξε ως μία μορφή τέχνης. Ο Ν. Δ. είναι ένας πνευματικός δεκαθλητής, από τους ελάχιστους σήμερα όχι μόνο στον τόπο μας αλλά και παγκοσμίως.  Όπως οι δεκαθλητές του στίβου δεν έχει την κορυφαία επίδοση σε κάθε αγώνισμα (αν και σε μερικά την έχει) είναι όμως ο πιο ολοκληρωμένος τύπος πνευματικού αθλητή. Πολύ λίγοι μπορούν να στον συναγωνιστούν στη διαύγεια ή την κομψότητα του ύφους ή στην επιγραμματική μεστότητα των διατυπώσεών του.

                                                                 ****

Σχεδόν αναπόφευκτα άργησε να αναγνωριστεί στον πνευματικό χώρο και ως ένα βαθμό παραμένει αμφιλεγόμενος. Μία αιτία είναι η ειρωνική, αλλά σφοδρή κριτική του  σε γνωρίσματα του νεοελληνικού χαρακτήρα που οι περισσότεροι εξιδανικεύουν (του δόθηκε γι αυτό ο τίτλος του ανθέλληνα, τον οποίο αναδέχθηκε πρόθυμα για να τον γελοιοποιήσει). Μια άλλη αιτία είναι η κολοσσιαία μόρφωσή του, τα πολλά ταλέντα του και η επιτυχία του όπου τα εφάρμοσε: στην Ελλάδα, όπως έχουν πιστοποιήσει υπεύθυνα υπουργικά χείλη, η αριστεία γεννάει φθόνο. Μία τρίτη αιτία είναι η δυσανεξία, ειδικά των ελληνικών λογοτεχνικών κύκλων απέναντι σε εισπηδήσεις από άλλους χώρους, προπαντός όταν αυτοί φέρουν τόσο αντιπαθητικά ονόματα όπως «διαφήμιση». Αλλά η αντίσταση της κατεστημένης διανόησης σε διάνοιες όπως ο Ν. Δ. μάλλον επιβεβαιώνει την αξία τους παρά την κάνει αμφίβολη.

                                                           *****

Την φήμη του την οφείλει κυρίως στο πασίγνωστο «Η Δυστυχία του να είσαι Έλληνας» που, όταν πρωτοκυκλοφόρησε, πριν από σαράντα χρόνια, διασκέδασε ή εξόργισε πολλούς ως ασεβής σάτιρα, αλλά η βαθύτερη αλήθεια των παρατηρήσεών του μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να πλανάται ως υποψία στην κοινή συνείδηση. Ο Ν. Δ. έχει δημοσιεύσει όμως σημαντικότερα βιβλία, όπως τα λαμπρά φιλοσοφικά δοκίμια «Ο Έλληνας Βούδας» και «Το απόλυτο και το τάβλι» ή το μοναδικό «Το Φως των Ελλήνων» που παντρεύει φιλοσοφία, ποίηση αφορισμό και φωτογραφία, σε μία εκπληκτική σύνθεση. Υπάρχουν και πολλά άλλα αξιοπρόσεκτα έργα του. Είναι δύσκολη μία επιλογή από τους άνω των εξήντα τίτλους που έχει εκδώσει.

                                                           ****

Τον έχουν συγκρίνει με τον Ροΐδη, με τον οποίο έχει άλλωστε μία μακρινή οικογενειακή συγγένεια. Υπάρχουν πράγματι ομοιότητες, αλλά κατά την γνώμη μου είναι μάλλον επιφανειακές. Ο Ροΐδης είχε κατά βάθος ρομαντική ιδιοσυγκρασία (τα ειρωνικά βέλη του κατά των ρομαντικών μύθων υποψιάζομαι ότι τα έριχνε με πόνο και κρυφή νοσταλγία). Ο Ν. Δ. είναι αντίθετα ένας αισιόδοξος ρασιοναλιστής. Μολονότι ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως οπαδό του πυρρώνειου σκεπτικισμού, ο σκεπτικισμός του σταματάει όταν πρόκειται για την επίδραση του ορθού λόγου, την πρόοδο, την τεχνολογία. Προπαντός, κι ας μου συγχωρεθεί αυτή η χωρίς εχθροπάθεια κακιούλα, σταματάει μπροστά στον ίδιο – αρκεί να διαβάσει κανείς την αυτοβιογραφία του. Σε μια άλλη χώρα οι ιδέες του Ν. Δ. θα μπορούσαν να θεωρηθούν παρωχημένες. Στην Ελλάδα παραμένουν ρηξικέλευθες.

-Τι περιλαμβάνει  το νέο σας βιβλίο με τίτλο ''Μικρό εγχειρίδιο ορθολογισμού'';

Περιλαμβάνει μία σειρά από είκοσι άρθρα που είχαν δημοσιευθεί στο Περιοδικό Discovery and Science. Παρόλο που ήταν ένα σπουδαίο περιοδικό και το εξέδιδε ο Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, έκλεισε μετά το 20^ο τεύχος. Ο λόγος; Η αδιαφορία του Ελληνικού κοινού για επιστημονικά θέματα – ένα σοβαρό πρόβλημα που και σήμερα μας κατατρύχει. Άλλες χώρες έχουν πολλά ανάλογα περιοδικά – εμείς όμως είμαστε πρώτοι μόνο στα αστρολογικά.

Τα άρθρα αυτά είχαν γραφτεί με μία σειρά σαν κεφάλαια ενός υπό σύνθεση βιβλίου. Το έχω κάνει κι άλλες φορές αυτό και το ονομάζω: «Γράφοντας ένα βιβλίο με δόσεις». Π. χ. το βιβλίο μου «Η τέλεια διαδρομή» αποτελείται από άρθρα που είχα γράψει στους 4 Τροχούς. Αλλά προσοχή: δεν πρόκειται για μία ανθολογία σκόρπιων άρθρων. Είναι μία σειρά που συστηματικά πραγματεύεται και αναλύει ένα θέμα.

-Ιδεολογία ή δόγμα ο ορθολογισμός;

Ούτε το ένα ούτε το άλλο – αντίθετα μάλιστα είναι ο εχθρός κάθε δόγματος και κάθε ιδεολογίας. Ο ορθολογισμός είναι μία μέθοδος. Το άλλο του όνομα είναι κριτική σκέψη. Αυτός που τον καθιέρωσε στην νεότερη εποχή, ο Καρτέσιος, τον ονόμασε «μεθοδική αμφισβήτηση». Είναι ο τρόπος της επιστήμης: ελέγχεις πειραματικά όλες τις θεωρίες και από την αμφισβήτηση αυτή προκύπτει μία καλύτερη ερμηνεία της πραγματικότητας.

-Σε μια δύσκολη περίοδο όπως η σημερινή μπορεί να κυριαρχήσει η  ανάλυση κάθε προβλήματος με λογικό και ψύχραιμο τρόπο;

Δεν ξέρω αν μπορεί – ξέρω όμως ότι θα έπρεπε. Θα ήταν ο μόνος τρόπος να οργανώσουμε καλύτερα την ζωή μας: το κράτος, την οικονομία, την κοινωνία μας.

-Πως και που διδάσκεται αυτή η μέθοδος της επιστήμης που ελέγχει αυστηρά κάθε θεωρία;

Σίγουρα δεν διδάσκεται στα σχολεία μας. Εκεί κυριαρχεί η απομνημόνευση, η παπαγαλία. Άρα το δόγμα, που πρέπει μάλιστα να το αποστηθίσεις. Αντίθετα όποιος σκέπτεται κριτικά, ανεξάρτητα και πρωτότυπα θα βρει τον μπελά του. Έτσι δε και σε μία «έκθεση ιδεών» γράψετε τις δικές σας ιδέες, που δεν συμπίπτουν με τις καθιερωμένες, θα πάρετε μηδέν.

-Με  λαϊκιστές πολιτικούς, οι οποίοι απευθύνονται στο συναίσθημα και όχι στον λόγο μπορεί να προαχθεί η κριτική σκέψη;

Φυσικά όχι – ο λαϊκισμός είναι το τέλος κάθε σκέψης. Γι αυτό και ο ορθολογισμός είναι όχι απλώς απαραίτητος στην εποχή μας – είναι κυριολεκτικά σωτήριος.

-Αποτελεί θεραπεία για την Κρίση μας;

Την μόνη δυνατή και επιβεβλημένη. Αν είχαμε ασκημένη ορθολογική σκέψη και είχαμε οργανώσει σωστά το κράτος, την κοινωνία και την οικονομία μας, δεν θα μας είχε καν αγγίξει η Κρίση.

-Διδάσκεται στα σχολεία και ασκείται καθημερινά;

Τι να σας πω! Για το σχολεία είπαμε ότι σχεδόν απαγορεύεται – όσο για την άσκηση… όχι καθημερινά, ούτε μία φορά τον χρόνο! Αντίθετα όλη μας η κουλτούρα είναι βασισμένη στο συναίσθημα, στο μελόδραμα, στον εντυπωσιασμό. Στο βιβλίο εκτός από τα θέματα ορθολογισμού, περιλαμβάνονται και παραδείγματα ανορθολογικής σκέψης. Δεν στοχαζόμαστε με τον εγκέφαλο, αλλά με το θυμικό. Ο Αριστοτέλης δεν ζει πια εδώ.

(Μία συνέντευξη που είχα ξεχάσει - μου την θύμισε ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος και τον ευχαριστώ).

Όταν εγώ δούλευα στη διαφήμιση δεν είχε καθόλου καλή φήμη ως επάγγελμα. Η μητέρα μου δεν έλεγε ποτέ ότι είμαι διαφημιστής. Την ρωτούσαν τι δουλειά κάνει ο γιος σου και έλεγε ότι έχει σπουδάσει φιλοσοφία στη Γερμανία και ασχολείται με κάτι επιχειρήσεις. Ντρεπόταν.

Βλέπω πολλούς ανθρώπους που γερνάνε και παραιτούνται. Μαραζώνουν. Εγώ όσο γερνάω επιταχύνω. Γκαζώνω. Επειδή έχω λιγότερο χρόνο στη διάθεσή μου, γκαζώνω για να ζήσω πιο πολλά πράγματα. Αυτό δεν νομίζω ότι είναι αντιπροσωπευτικό. Είμαι λίγο παράφρων.

Όσο περνούν τα χρόνια έχεις την εντύπωση ότι αλλάζεις, ότι τώρα ξέρεις περισσότερα από όσα ήξερες πριν από τριάντα χρόνια. Αμ δε. Απλώς τώρα τα εκφράζεις διαφορετικά.

Η τεχνολογία με κρατάει ζωντανό και ξύπνιο. Κάθε μέρα κάτι γίνεται. Είναι ο μόνος χώρος στον οποίο κάτι γίνεται. Σε άλλους δεν γίνεται τίποτα, σε άλλους πηγαίνουμε και ανάποδα.

Αν κάποιος ήθελε να με περιγράψει με μία λέξη, αυτή θα ήταν η «περιέργεια». Περιέργεια σε όλα τα επίπεδα. Διανοητική, φιλοσοφική, ότι θέλετε. Διέλυα τα παιχνίδια μου ως παιδί. Δεν τα έσπαγα –τα αποσυναρμολογούσα. Και μετά τα επανασυναρμολογούσα. Στα 13 μου έφτιαξα το πρώτο μου τεχνολογικό επίτευγμα, για το οποίο είμαι ακόμα και τώρα υπερήφανος: Ένα ραδιόφωνο με γαληνίτη. Με ένα χαρτόνι, ένα πηνίο, ένα κομμάτι γαληνίτη, ένα χερούλι, μια ακίδα και ένα ζευγάρι ακουστικά μπορούσες να ακούσεις τους δύο σταθμούς της εποχής, χωρίς ρεύμα ή μπαταρίες. Είχα βρει τις οδηγίες σε ένα αμερικανικό περιοδικό.

Η ετεροθαλής αδερφή μου παντρεύτηκε έναν ξυλέμπορο. Ήταν όμως και ο μεγαλύτερος χομπίστας κατασκευαστής που έχω συναντήσει ποτέ. Ήταν τραγικό το ότι ασχολιόταν με εμπόριο ξύλων. Αν είχε γίνει μηχανικός ή μηχανολόγος θα ήταν κορυφαίος. Εγώ τον παρακολουθούσα ως παιδί να φτιάχνει τα πιο απίθανα πράγματα. Χρησιμοποιώντας μια ντιζελομηχανή έφτιαξε μόνος του μια αυτοσχέδια γεννήτρια για το σπίτι του στο Μάτι. Έφτιαξε βάρκα με καμπίνα, και έβαλε μέσα οκτακύλινδρη μηχανή από λιμουζίνα που είχε φάει έναν όλμο στα Δεκεμβριανά. Τον παρακολουθούσα και μάθαινα. Ήταν εντυπωσιακό το πώς συνεννοούνταν με το υλικό. «Δεν πρέπει ποτέ να βιάζεις τα πράγματα», μου έλεγε. «Πρέπει να πηγαίνεις με το δικό τους το ρυθμό. Όταν πας να βιδώσεις τη βίδα και δεν βιδώνει καλά, μην τη ζορίσεις. Γύρνα πίσω και ξαναδοκίμασε». Αυτός ο άνθρωπος με έμαθε να χρησιμοποιώ τα χέρια μου, να φτιάχνω πράγματα. Κι αυτό το εκμεταλλεύομαι ακόμα. Εδώ και 15 χρόνια όλους τους υπολογιστές μου τους έχω συναρμολογήσει μόνος μου. Και συναρμολογώ και των φίλων μου, ανάλογα με τις ανάγκες τους.

Πήρα τον πρώτο μου υπολογιστή το 1985. Θυμάμαι το μακαρίτη τον Οδυσσέα Ελύτη που ερχόταν στο σπίτι μερικές φορές, και του έδειχνα πώς δουλεύω. Ο Ελύτης δεν έγραφε στο χέρι, χρησιμοποιούσε γραφομηχανή. Επειδή ήταν ψείρας και τελειομανής, έγραφε σελίδες, και όταν κάτι δεν του άρεσε, το πέταγε όλο. Δεν μπορούσε να διορθώνει και να μουτζουρώνει. «Αυτό που κάνεις», μου έλεγε για τον υπολογιστή «είναι το όνειρο της ζωής μου. Μακάρι να το είχα προλάβει».

Τεχνολογία και λογοτεχνία δεν είναι διαφορετικά πράγματα –είναι το ίδιο, γυρισμένο τα μέσα έξω.

Στη ζωή μου έχω κάνει πέντε επαγγέλματα. Υπήρξα συγγραφέας, διαφημιστής, συνεργάτης ΜΜΕ (εφημερίδων, περιοδικών, τηλεόρασης, ραδιοφώνου), φωτογράφος, και κομπιουτεράς. Όλα αυτά τα έκανα ως επαγγελματίας.

Καμία δικτατορία δεν θα επιζούσε αν το 100% των ανθρώπων ήταν εναντίον της. Μπορεί να επιζήσει με το να έχει το 30% οπαδούς, το 50% αδιάφορους και ένα 20% εναντίον της. Αλλά καμία δεν επιζεί αν είναι όλοι εναντίον.

Οι θρησκείες τώρα τελευταία μοιάζουν πράγματι να έχουν δυναμώσει. Μοιάζουν να καταλαμβάνουν τη θέση που παλιά καταλάμβαναν οι ιδεολογίες. Μετά την κατάρριψη του κομμουνισμού συνέβησαν περίεργα φαινόμενα, όπως για παράδειγμα η κυρία Κανέλη. Η οποία είναι κομουνίστρια και πιστή ταυτόχρονα. Σαν να λες ξύλινο σίδερο. Δεν μπορεί να είσαι κομμουνιστής και χριστιανός μαζί. Το ένα αναιρεί το άλλο. Κι όμως, βλέπετε ότι σχεδόν όλα τα αριστερά κόμματα το γύρισαν είτε στον εθνικισμό είτε στη θρησκεία, είτε και στα δύο.

Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή τη στιγμή σε δύο μεγάλους πολιτιστικούς χώρους, τον αγγλοσαξονικό και τον γαλλόφωνο, έχουν βγει δύο βιβλία που έχουν γίνει best seller. Το “The God Delusion” του Ρίτσαρντ Ντόκινς, και «Η Πραγματεία της Αθεολογίας» του Μισέλ Ονφρέ. Αυτοί είπαν κάτι που ψιθυρίζεται εδώ και καιρό αλλά δεν το φωνάζει κανένας –εγώ που το έχω φωνάξει το έχω πληρώσει αρκετά: Ότι η θρησκεία είναι δηλητήριο. Ότι ο Θεός βλάπτει.

Ο αθεϊσμός δεν είναι κουσούρι. Σημαίνει ότι είσαι ελεύθερος άνθρωπος. Ότι έχεις ένα μυαλό που λειτουργεί.

Μας έχει φάει η πολιτική ορθότητα, και δεν μπορούμε να μιλήσουμε. Όταν βγήκε ο Μισέλ Ουελμπέκ στη Γαλλία και είπε ότι ο μωαμεθανισμός είναι θρησκεία για βλάκες και ότι λέει πράγματα που κανένας καλλιεργημένος άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να δεχτεί, έπεσαν να τον φάνε. Όχι μόνο οι θιγόμενοι –αλλά και οι διανοούμενοι, λέγοντας ότι δεν μπορείς να θίγεις το θρησκευτικό συναίσθημα των άλλων ανθρώπων. Δεν θα προσπαθούσα ποτέ να πείσω έναν πιστό να μην πιστεύει. Αλλά το να εκφράζω την άποψή μου για το διανοητικό επίπεδο μιας θρησκείας είναι δικαίωμά μου.

Θα έπρεπε έξω από τις εκκλησίες να υπάρχουν πινακίδες που να λένε «Προσοχή, η θρησκεία κάνει κακό», όπως στα τσιγάρα.

Μια Κυριακή του Πάσχα είχα πάει στην Κέρκυρα. Ήταν μια εποχή δύσκολη, γιατί είχα μόλις χωρίσει στο δεύτερο γάμο μου. Κάθε χρόνο με τη γυναίκα μου πηγαίναμε στην Κέρκυρα, κι εκείνη τη χρονιά αποφάσισα να πάω μόνος μου. Αποδείχτηκε ότι δεν ήταν πολύ καλή ιδέα. Νωρίς το πρωί του Πάσχα, ενώ η Κέρκυρα κοιμόταν, μπήκα στο αυτοκίνητό μου και γύρισα πίσω. Διέσχισα μια Ελλάδα που ήταν άδεια. Το αυτοκίνητό μου τότε ήταν μια Porsche Targa. Την είχα ανοιχτή και μου έρχονταν όλες οι μυρωδιές της άνοιξης. Περνούσα από τα χωριά και μύριζα τους οβελίες. Ήταν Μάης, όλη η Ελλάδα ήταν ανθισμένη. Ήταν η καλύτερη διαδρομή που έκανα ποτέ.

Η τέλεια διαδρομή είναι σαν αυτό που έλεγε ο Βάγκνερ, ένα Gesamtkunstwerk. Προϋποθέτει έναν καλό οδηγό. Ένα αυτοκίνητο που να είναι συμπλήρωμά του, που τον εκφράζει, κι ας μην είναι Porsche ή Ferrari. Έναν δρόμο ενδιαφέροντα, που έχει κινήσεις, στροφές, ανηφόρες, κατηφόρες. Ένα συναρπαστικό τοπίο γύρω απ’ το δρόμο, μια ενδιαφέρουσα καιρική κατάσταση, και τέλος την κατάλληλη μουσική, προσαρμοσμένη και στη χορογραφία του δρόμου, τη διάθεση του οδηγού, τις καιρικές συνθήκες, και το χαρακτήρα του τοπίου. Δεν μπορείς να περνάς τις Άλπεις και να ακούς ένα μπουζουκάκι. Θα βάλεις Βάγκνερ, Λιστ, Μάλερ, μεγάλους συμφωνιστές. Ενώ αντίθετα αν κάνεις βολτίτσες στα μικρά δρομάκια της Κέρκυρας θα βάλεις Χατζιδάκι.

Αν πεις στον Έλληνα ότι ο Μπιλ Γκέιτς έχει 50 δισεκατομμύρια δολάρια, θα φανταστεί ότι τα έκλεψε, ότι τα χρωστάει σε κάποιους. Αν του πεις ότι τα έβγαλε απ’ το μυαλό του και πλούτισε και πολύ κόσμο που δούλεψε μαζί του, δεν μπορεί να το δεχτεί. Υπάρχει η αίσθηση ότι το κέρδος είναι κλοπή, ότι κάθε επιχειρηματική διαδικασία ενέχει και ένα ποσοστό απάτης. Και δεν ξεχωρίζουν καθόλου τον δημιουργό-επιχειρηματία που χτίζει πράγματα, από το λαμόγιο που παίρνει μίζες και είναι παράσιτο, δεν δημιουργεί τίποτα.

Η κυβέρνηση διαμορφώνει ως ένα βαθμό την κοινή γνώμη, αλλά επειδή καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να αγνοήσει την κοινή γνώμη, την ακολουθεί κιόλας. Είναι όπως το αυγό με την κότα.

Το Ίντερνετ είναι για μένα το σημαντικότερο πράγμα που εφεύρε ο άνθρωπος σε όλη του την ιστορία. Είμαι πανευτυχής που το πρόλαβα.

Το blog μου το ξεκίνησα για πλάκα, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα έργο. Και είναι κατά πάσα πιθανότητα το τελευταίο μου σημαντικό έργο, και ίσως και το πιο αξιόλογο. Τα δύο blogs που έχω φτιάξει μαζί έχουν γύρω στα 300 δικά μου posts και γύρω στις 60.000 comments. Είναι ένα νούμερο ασύλληπτο.

Παλιά που συνεργαζόμουν με εφημερίδες πολλές φορές προσπάθησαν να με πείσουν να γράφω κάθε μέρα. Και τους έλεγα ότι δεν γίνεται. Δεν μπορώ. Μια φορά την εβδομάδα, και πολύ είναι. Κι αυτό ήταν λογικό, γιατί εγώ ποτέ δεν έγραψα δημοσιογραφικά. Έγραφα πάντα σαν συγγραφέας. Τώρα έχω φτάσει στο σημείο να γράφω πράγματι ένα κείμενο την ημέρα. Κι αυτό οφείλεται μόνο και μόνο στο ότι έχω το κοινό μου μπροστά μου.

Το blog για ένα συγγραφέα είναι κάτι φανταστικό. Το βιβλίο είναι σαν μια μποτίλια στο πέλαγος –την πετάς και δεν ξέρεις που θα φτάσει, ποιος θα την ανοίξει. Στο blog ο συγγραφέας είναι σαν τον ηθοποιό –έχει το κοινό απέναντί του και νιώθει την αντίδρασή του, και στο τέλος εισπράττει και το χειροκρότημα ή την αποδοκιμασία. Το blog είναι ένα έργο που συμπεριλαμβάνει και τους αναγνώστες. Είναι σαν ένα βιβλίο που περιέχει και όλες τις σημειώσεις που έχουν κάνει στα περιθώρια όλοι όσοι το διάβασαν.

Μία φορά έκανα αναζήτηση του εαυτού μου στο Technorati, και βρήκα, περί τις 2500 αναφορές του ονόματός μου σε άλλα blogs. Άρχισα να διαβάζω και ένιωσα κατάθλιψη. Έπεφτε το βρίσιμο της αρκούδας.

Αγαπώ τα τεχνολογικά πράγματα που με προεκτείνουν σαν άνθρωπο. Και το πλυντήριο και το ασανσέρ είναι τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά δεν με συναρπάζουν. Και δεν συναρπάζουν κανένα -έχετε δει κάποιον να πλένει το πλυντήριό του τις Κυριακές; Το αυτοκίνητο είναι η κινητική μου προέκταση. Η φωτογραφία είναι προέκταση του ματιού μου. Ο υπολογιστής είναι προέκταση του μυαλού μου, της μνήμης μου. Το κινητό τηλέφωνο είναι η προέκταση της ικανότητάς μου να επικοινωνώ. Αυτές είναι οι πλευρές της τεχνολογίας που αγαπώ. Όλες τις χρησιμοποιώ –δεν μου αρέσει να ανεβαίνω 10 πατώματα με τις σκάλες- αλλά δεν έχω καμία προσωπική σχέση με το ασανσέρ. Μόνο όταν χαλάει.

Είμαι υπερήφανος γιατί έχω παραμείνει έντιμος. Το λέω κι ας ακούγεται λίγο βαρύγδουπο. Κατάφερα να περάσω μέσα από χώρους αρκετά δύσκολους –η διαφήμιση, οι επιχειρήσεις, η δημοσιογραφία- χωρίς συμβιβασμούς, χωρίς να κάνω κάτι για το οποίο να ντρέπομαι, χωρίς παραχωρήσεις, πληρώνοντας υψηλό τίμημα μερικές φορές. Κατάφερα να διατηρήσω την ακεραιότητα και την παιδικότητά μου. Να μη γίνω ποτέ μεγάλος. Αυτό ναι. Νομίζω ότι είναι ένα επίτευγμα.

Αυτόν δεν τον πήρε μαζί του ο Ιησούς στον Παράδεισο, όπως τον πιο θεοφοβούμενο ομότεχνό του («...σήμερον μετ'εμού έση εν τώ παραδείσω»). Τότε έβρισκα άδικη αυτή την προτίμηση. Γιατί να μην αξιωθεί κι ο άλλος αμαρτωλός την σωτηρία; Έστω κι αν είχε «βλασφημήσει». (Πού; Πώς; Κι αυτό μου φαινόταν ασαφές.)

Δεν ξέρω πόσο καλά θυμόσαστε τη σκηνή (Λουκ. κγ' 39-44): Στον «Κρανίου Τόπον» σταυρώνεται ο Ιησούς, μαζί του και οι δύο «κακούργοι». «Ον μεν εκ δεξιών ον δε εξ αριστερών». Ο πρώτος κάνει τη βλάσφημη ερώτηση. Ο δεύτερος τον επιπλήττει: «Ουδέ φοβεί συ τον Θεόν;...». Εμείς, συνεχίζει, δίκαια τιμωρούμεθα «ούτος δε ουδέν άτοπον έπραξε.» Και, στρεφόμενος προς τον Ιησού: «Μνήσθητί μου Κύριε όταν έλθεις εν τη βασιλεία σου».

Τώρα, μετά τόσα χρόνια, μπόρεσα να εντοπίσω την δυσφορία μου. Ο «βλάσφημος» ληστής, με την ωμή, πραγματιστική απορία του, εκφράζει κάτι πολύ ανθρώπινο: τον ορθό λόγο. Τιμωρείται επειδή σκέπτεται λογικά - με τον τρόπο δηλαδή που είμαστε προγραμματισμένοι να λογιζόμαστε.

Γιατί, όσο κι αν φαίνεται αφελής η ερώτησή του, δεν παύει να είναι ακλόνητα λογική. Δεν αρνήθηκε, ούτε καν αμφισβήτησε την θεότητα του Ιησού. Την έθεσε σε απορητική δοκιμασία. (Αν...) Η βλασφημία του ήταν ότι δεν μπόρεσε να δεχθεί σαν δεδομένο το απίθανο - το ότι σταυρώνεται δίπλα του ο Υιός του Θεού!

Αν μάλιστα προεκτείνει κανείς περισσότερο την απορία του ληστή, μπορεί να περιλάβει όλο το «παράδοξο» (που θα έλεγε ο Kierkergaard) ή το «παράλογο» (absurdum, Τερτουλλιανός) του Χριστιανισμού. Γιατί ο παντοδύναμος και πανάγαθος Θεός έπρεπε να διαλέξει ένα τόσο έμμεσο, περίπλοκο (και παράξενο!) δρόμο για την λύτρωση του ανθρώπου;

Ενανθρώπιση, Σταύρωση, Ανάσταση - τόσα θαύματα παρά την λογικήν - κι ακόμα ο πόνος κι η οδύνη περισσεύουν!

Μπορούσε, απλούστερα, ο Ποιητής των Πάντων, να καταργήσει το Κακό στον κόσμο. Μπορούσε (να η αφελής, βλάσφημη, ευθύγραμμη λογική) να ακυρώσει την αμαρτία. Γιατί να μην είναι αυτός ο κόσμος Παράδεισος; Τι νόημα έχει που αφήνει τον άνθρωπο να βασανίζεται; Τι εξυπηρετεί ο πόνος κι ο θάνατος αθώων; Κι αυτός ακόμα ο «κακός» ληστής, πόσο υπεύθυνος είναι για την κακία του - όταν τον έχει πλάσει μια πανάγαθη και πανίσχυρη βούληση;

Βέβαια ο ληστής, αν ήταν διανοούμενος, θα μπορούσε να πει με τον Τερτουλλιανό: «δύναμαι να το πιστέψω, επειδή είναι ανόητο (quia ineptum est)» ή «το θεωρώ σίγουρο διότι είναι αδύνατο (quod impossibile est)». Μη ων σοφός, είπε αυτό που θα έλεγε κάθε άνθρωπος, ακολουθώντας τους νόμους της σκέψης. Είπε (κι αυτό μέσα στον πόνο, στο μαρτύριό του): «Αν είσαι ο εκλεκτός, τότε σώσε τον εαυτό σου και μας». Και για αυτή του τη σκέψη, δεν αξιώθηκε τον Παράδεισο.

Ίσως ξενίζει που ονομάζω αυτόν τον άξεστο άνθρωπο ορθολογιστή. Όμως η πρόταση «αν... τότε» βρίσκεται στη βάση κάθε ανθρώπινης συλλογιστικής και επιστήμης. Η (όποια) θεωρία ξεκινάει με μία υπόθεση (αν) και ολοκληρώνεται με κάποια δοκιμή (τότε). Ο ληστής, όπως κι ο άλλος ορθολογιστής, ο Θωμάς, γύρευε κάποια απόδειξη. (Αν και, μέσα στο μαρτύριό του, μπορεί ακόμα περισσότερο να ζητούσε μια σωτηρία.)

Θαυμάζω αυτούς που, σαν τον καλό ληστή, πιστεύουν στο απίθανο χωρίς τεκμήρια. Πολλές φορές λυπάμαι που δεν μπορώ να τους ακολουθήσω. Θα ήταν σίγουρα πολύ πιο άνετη μία ζωή χωρίς τον καταναγκασμό της λογικής. Αλίμονο - όσο κι αν προσπάθησα, δεν κατόρθωσα να ξεφύγω από τον κλοιό της. (Παρά μόνο στους χώρους της Τέχνης. Το δικό της Θαύμα με πείθει.)

Φυσικό λοιπόν να συμπαθώ όσους μου μοιάζουν. Σαν τον «κακό» ληστή. Φοβάμαι πως, στην θέση του, τα ίδια θα έλεγα (αν τα κατάφερνα να μιλήσω. Δεν αντέχω τον πόνο.) Έστω, θα τα σκεφτόμουνα. Και θα έχανα τον Παράδεισο.

Κι ας μην σκεφθεί κανείς πως δεν εκτιμώ το κήρυγμα της Αγάπης. Ίσα-ίσα, που είμαι φανατικός οπαδός της. Ακριβώς επειδή υπάρχει ο πόνος στον κόσμο κι επειδή είναι παράλογος (κι ο πόνος κι ο κόσμος) η αγάπη είναι η μόνη καταφυγή. Την βλέπω όμως όχι σαν δοξολόγημα της κατάστασης των πραγμάτων - αλλά σαν διαμαρτυρία εναντίον της. Γιατί αν δεν ήταν ο κόσμος άδικος και παράλογος, τι θα χρειαζόταν η αγάπη;

Και γι αυτό (επειδή πιστεύω στην αγάπη) τρέφω ακόμα την παλιά παιδική μου πεποίθηση. Πως ο Χριστός, αφού τέλειωσαν όλα, θα ξαναθυμήθηκε και τον «κακό» ληστή. Και θα τον φώναξε κοντά του, στον Παράδεισο.

(Πάσχα 1986)

Επειδή ο λαϊκισμός  αποτελεί κατά την γνώμη μου την βασική αναπηρία του πολιτικού και κοινωνικού μας βίου, προσπάθησα να τον περιγράψω με μερικούς σύντομους αφορισμούς - εναύσματα για συζήτηση.

1.    Λαϊκισμός: ένα δημόσιο ψέμα.

Μία αλήθεια δεν είναι ποτέ λαϊκίστικη. Το βασικό χαρακτηριστικό του Λαϊκισμού είναι η εσκεμμένη ανειλικρίνεια. Λέμε κάτι το οποίο ξέρουμε ότι δεν ανταποκρίνεται στα πράγματα, για να κολακεύσουμε τον «λαό». (Θα αναλυθεί και αυτή η έννοια). Επίσης πρόκειται για μία δημόσια απόφανση - μία ιδιωτική κολακεία δεν είναι λαϊκισμός.

2. Λαϊκισμός: το δημόσιο ψέμα προς ιδιωτικό όφελος.

Άν αυτό που λέμε είναι ένα ψεύδος που εκφέρεται χωρίς υστεροβουλία - τότε μπορεί να μοιάζει λαϊκισμός αλλά δεν είναι. Στην έννοια του λαϊκισμού υπάρχει σαν απαράβατος όρος ο απώτερος σκοπός - που είναι το «παραμύθιασμα» του αποδέκτη προς όφελος του πομπού.

3. Ο λαϊκισμός είναι, συνήθως, kitsch ή μελό.

Δηλαδή κακόγουστος και φορτισμένος συναισθηματικά. Μία λανθασμένη αλγεβρική εξίσωση, εκφερόμενη δημόσια, καίτοι είναι ψευδής, δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι λαϊκίστικη. Βασικό πρότυπο kitsch λαϊκισμού: οι πατριδοκαπηλικοί πανηγυρικοί.

Πέρα από Kitch και μελό, ο λαϊκισμός εμφανίζεται συχνά αγράμματος, απαίδευτος και ασύντακτος.

4. Ο «λαός» του λαϊκιστή είναι ο «πελάτης» του.

(«Πελααάτες μου!» που φωνάζει ο Βέγγος). Η σχέση του λαϊκιστή με το ακροατήριό του είναι πελατειακή. Προσφεύγει στο λαό, περιμένοντας να αποκομίσει οφέλη - να κερδίσει. Γι αυτό και υπακούει στο παλιό εμπορικό αξίωμα: «Ο πελάτης έχει πάντα δίκιο». Ας παραβληθεί αυτό με την γνωστή ρήση του Α. Παπανδρέου: «Ο μόνος θεσμός είναι ο κυρίαρχος λαός».

5. Ο λαϊκισμός είναι προαιώνιος.

Απλώς παλιά είχε άλλα ονόματα: δημαγωγία, δημεγερσία κλπ. Η φράση του Σολωμού ότι το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικόν ότι είναι αληθές - είναι το ακριβές αντίδοτο του λαϊκισμού.

«Και τι είναι αλήθεια;» θα ανακράξει ο λαϊκιστής. Ωστόσο το πρόβλημα δεν είναι εκεί - στην έννοια του αληθούς. Κανείς δεν έχει το απόλυτο κριτήριο της αλήθειας. Όταν όμως ο  λαϊκιστής επιλέγει πάντα το επιθυμητό (από τον λαό)  - τότε κάνει ακριβώς το αντίστροφο αυτού που λέει ο Σολωμός. Βαφτίζει αληθές ότι θεωρείται εθνικόν (π.χ. τα «εθνικά» θέματα). Εκτός αν δεν παραπλανά μόνο τους άλλους αλλά και τον εαυτό του. Διότι…

6. …υπάρχουν και ειλικρινείς λαϊκιστές.

Παράδειγμα: ο κ. Δημήτρης Τσοβόλας. Στην περίπτωση αυτή ο λαϊκισμός δεν παύει να είναι ψέμα - αλλά ο λαϊκιστής ψεύδεται και προς τον εαυτό του. Με ειλικρίνεια πιστεύει στο ψεύδος. Είναι κλασική περίπτωση wishful thinking, όπου το επιθυμητό ταυτίζεται με το πραγματικό. (Πρόκειται για σπάνια εξαίρεση που δεν ανατρέπει αλλά επιβεβαιώνει την θέση 1. «περί εσκεμμένης ανειλικρίνειας»).

Οι λαϊκιστές αυτοί είναι πάντα οι πιο επικίνδυνοι - διότι, σε αντίθεση με τον συνήθη οπορτουνιστή πολιτικό, είναι και φανατικοί.

7. Ο λαϊκισμός δεν αφορά μόνο πολιτική και ΜΜΕ.

Σίγουρα εκεί είναι η κορυφαία του παρουσία. Αλλά εκτείνεται παντού όπου υπάρχει σχέση πομπού - δέκτη. Π.χ. στην τέχνη. Υπάρχουν συγγραφείς λαϊκιστές ακόμα περισσότερο αηδιαστικοί από τους πολιτικούς. Τι κάνουν; Ακριβώς το ίδιο. Κολακεύουν το κοινό τους.  Γράφουν με τρόπο που να εκθρέφει στερεότυπα και δεδομένες ιδέες, επιβεβαιώνουν κλισέ, αποκοιμίζουν τον αναγνώστη, πουλάνε ψευδαισθήσεις και απάτες. Το μελό (αισθηματικό, πολιτικό αλλά και ιδεολογικό) είναι η συνήθης φόρμα.

Αφθονεί επίσης ο λαϊκισμός στους κρατικοδίαιτους διανοούμενους και έμμισθους κονδυλοφόρους πάσης φύσεως που στοχάζονται ό,τι συμφέρει τον εργοδότη τους. Ισχυρός είναι επίσης ο λαϊκισμός στους χώρους της εκκλησίας.

8. Ο λαϊκισμός είναι το αντίθετο της Δημοκρατίας

Διότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία και  επιλογές, χωρίς ορθή κρίση. Αυτή πάλι βασίζεται στην σωστή πληροφορία. Ο λαϊκισμός όμως καταλύει την ορθή πληροφόρηση.

Παράδειγμα: Η εικόνα που είχε ο Ελληνικός Λαός για τον πόλεμο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Η συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ παραμόρφωναν τις πληροφορίες για να μην θιγεί η συναισθηματική μας προσήλωση στους «αδελφούς Σέρβους». Δηλαδή για να  κολακεύσουν και να ενισχύσουν συναισθηματικές προσηλώσεις. Πλήρης διαστροφή της πραγματικότητας - και ενιαία, σαν να είχε επιβληθεί κεντρική λογοκρισία!

Πολλές δικτατορίες στηρίχτηκαν περισσότερο στον λαϊκισμό παρά στα όπλα.

 9.  Ο λαϊκισμός έχει πολλές μεταμφιέσεις

Υπάρχει λαϊκισμός με γραβάτα και με ζιβάγκο, με διανοουμενίστικο αμπέχωνο  και με ακαδημαϊκή τήβεννο. (Π.χ. η επίθεση των σοφών μας στην δήθεν ανθελληνική ιστορία του Duroselle, την οποία… δεν είχαν διαβάσει).

Υπάρχει λόγιος λαϊκισμός και αμόρφωτος, κυνικός και αγαπησιάρικος, ύπουλος και λεβέντικος. Πρέπει κανείς να έχει συνεχώς ανοικτούς τους αισθητήρες του γιατί  δεν μπορεί ποτέ να είναι σίγουρος ότι δεν έχει προσβληθεί από αυτόν τον ιό - που σίγουρα έχει κάνει μεγαλύτερη ζημιά στο κοινωνικό σύνολο από τον ιό του aids.

10. Ο λαϊκισμός είναι το αντίθετο του ορθολογισμού.

Φυσιολογικά ο λαϊκίστικος λόγος απευθύνεται στο συναίσθημα - και όχι στην λογική. Όταν χρησιμοποιεί επιχειρήματα, το κάνει με τον τρόπο των σοφιστών - τον ήσσονα λόγον κρείττω ποιείν. Θέτει την λογική στην υπηρεσία των καταστάσεων που προσπαθεί να διεγείρει. (Η αυθεντική λογική δεν θα ανεχόταν τις παραμορφώσεις του).

Και δεν είναι μόνο ο λόγος των πολιτικών - αλλά και των διανοούμενων: η λεγόμενη εθνοκεντρική ή νεο-ορθόδοξη τάση είναι ο λαϊκισμός στον χώρο της σκέψης. Παραποιεί την ιστορία, εντείνει τον μανιχαϊσμό και την συνωμοσιολογία, καλλιεργεί προκαταλήψεις, μύθους και στερεότυπα. Θέσεις όπως «οι έλληνες είναι οι αριστοκράτες μεταξύ των λαών», εκτός από ρατσιστικές, είναι και λαϊκίστικες, αφού στο έπακρο κολακεύουν τον λαό.

11. Λαϊκισμός στα ΜΜΕ δεν είναι μόνον η Αυριανή

Και πιο σοβαρές και αξιοπρεπείς εφημερίδες μας επιδίδονται (με αξιοσημείωτες επιδόσεις) σε αυτό το άθλημα. Είναι δε πολύ πιο επικίνδυνος ο λαϊκισμός τους διότι κάτω από τον σοβαρό μανδύα του δεν είναι εύκολα αντιληπτός. Ο συντάκτης ή συνεργάτης των εντύπων αυτών δεν πρέπει ποτέ να ξεχνά: υπέρτατη αρχή δεν είναι η αλήθεια (ή έστω η ειλικρίνεια και εντιμότητα) της άποψης, αλλά η επιθυμίες και προσηλώσεις του αναγνώστη.

12. Ο εθνικισμός είναι λαϊκισμός

Όλοι αυτοί που εκφωνούν πανηγυρικούς, όλοι αυτοί που μιλάνε για την «ιδιαιτερότητα», μοναδικότητα και (κατά συνέπεια) την ανωτερότητα της ελληνικής φυλής το κάνουν ΚΑΙ για να κολακεύσουν τον λαό, να του δώσουν την αίσθηση πως είναι ξεχωριστός και υπερέχει των βαρβάρων γειτόνων αλλά και των λαών της Δύσεως «που όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες αυτοί έτρωγαν βελανίδια». (Εμείς - ποιοι εμείς; Συναντήσατε εσείς κανένα  από τους αρχιτέκτονες ή έστω οικοδόμους, που εργάστηκαν στον Παρθενώνα;)

Λαϊκίστικοι μύθοι: η συνέχεια της φυλής, οι από 3.000 ετών Έλληνες, του Έλληνος ο τράχηλος, οι Κουτόφραγκοι, κλπ.

13. Η απαλλαγή ευθυνών είναι λαϊκισμός

Βασική λαϊκίστικη θέση: οι έλληνες είναι «ριγμένοι», αιώνια θύματα των ξένων δυνάμεων.  Οι  έλληνες είναι κλωτσοσκούφι των μεγάλων (underdog theory - η θεωρία του δαρμένου σκύλου), όλοι συνωμοτούν εναντίον ημών των «ανάδελφων» και κατάμονων (conspiracy theory). Άρα, τελικά, οι Έλληνες δεν ευθύνονται για τίποτα.   Όλα σ’αυτόν τον τόπο είναι ξενοκίνητα  (π.χ: «ξενοκίνητη χούντα»). Όλα τα κινούσε παλιότερα η Intelligence Service (ο «δάκτυλος»), μετά η CIA, μετά τα «Ξένα Κέντρα» και τελευταία το «Διευθυντήριο της ΕΟΚ».

Τώρα πως συμβιβάζoνται αυτά με το γεγονός πως εμείς οι «ριγμένοι» είμαστε το μόνο κράτος της περιοχής που μεγαλώνει σταθερά τα τελευταία 100 χρόνια… δεν μας το λένε.

Και αν βέβαια  όλα ήταν ξενοκίνητα τότε και η ελευθερία μας το 1821 (ή μάλλον 1829) ήταν ξενοκίνητη… όπως και άλλες θετικές στιγμές στην ιστορία μας. Αλλά και αυτό δεν το λέει κανείς διότι δεν κολακεύει τον λαό. Η λαϊκίστικη θέση είναι πως όλα τα θετικά τα κάναμε εμείς - αλλά γι όλα τα αρνητικά φταίνε οι άλλοι.

14. Η συνωμοσιολογία είναι λαϊκισμός

Η άποψη ότι τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται, πως πίσω από ότι συμβαίνει υπάρχει κάτι άλλο - και πίσω από αυτό κρύβεται κάτι ακόμα πιο κρυφό (και ούτω καθ’εξής, ad infinitum) δεν στοχεύει μόνο στην απαλλαγή του λαού από τις ευθύνες του αλλά και της πολιτικής ηγεσίας από τις δικές της. Η θέση αυτή εντείνει τον ανορθολογισμό, την μυστικοπάθεια, την κρυψίνοια και οδηγεί σε μία απόλυτη σύγχυση - προς όφελος βέβαια αυτών που την καλλιεργούν.

15. Ο λαϊκισμός είναι εχθρός της αξιοκρατίας (αντι-ελιτισμός)

Για τον λαϊκιστή δημοκρατία σημαίνει γενική ισοπέδωση. (Καμία σχέση με την ισότητα δικαιωμάτων και ευκαιριών). Για να κολακέψει και τον τελευταίο ψηφοφόρο του, κατεβάζει τα πάντα στο δικό του επίπεδο. Δεν υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους - εργατικοί και τεμπέληδες, σπουδαγμένοι και αγράμματοι, ικανοί και ανίκανοι, νομοταγείς και παράνομοι,  έχουν την ίδια ακριβώς αξία. Για την αμάθεια, την παρανομία, την ανικανότητα, φταίει πάντα η «κακούργα κενωνία» (Αυτό είναι το ατομικό άλλοθι - αντίστοιχο του εθνικού, όπου για όλα φταίνε οι ξένοι).

Οι διεκδικήσεις των συνδικαλιστικών φορέων (και αυτοί φυσικά λαϊκίζουν αφάνταστα, μιά και σε πελατεία απευθύνονται) ενισχύουν τον ισοπεδωτισμό. Τυπική περίπτωση η επετηρίδα των εκπαιδευτικών: διορίζονται ΟΛΟΙ με χρονολογική σειρά - τελείως άσχετα με την επίδοση, τον χαρακτήρα και τις γνώσεις.

Τελικά όμως η ισοπεδωτική αυτή άποψη διευκολύνει αφάνταστα και το ρουσφέτι: το ποιος επιλέγεται, διορίζεται ή προάγεται δεν έχει καμία σχέση με τις ικανότητες και τα προσόντα.

16. Ο Μανιχαϊσμός είναι λαϊκισμός

Η αίσθηση άσπρο - μαύρο, καλό - κακό, φως και σκοτάδι (όπως έλεγε και ο μακαρίτης αρχιλαϊκιστής Κουτσόγιωργας) χωρίς ενδιάμεσες αποχρώσεις είναι από τα βασικά δόγματα κάθε λαϊκισμού ο οποίος χρειάζεται απόλυτους εχθρούς για να επιτυγχάνει την συσπείρωση των δικών του δυνάμεων.

Σημαντικό: η αντιπαράθεση Πολύ Καλός εναντίον Πολύ Κακού είναι βασικό στοιχείο του μελό (που λέγαμε πριν…). Και των νεο-ορθοδόξων αντι-δυτικών.

17. Ο λαϊκισμός είναι εχθρός του εκσυγχρονισμού

Εκσυγχρονισμός σημαίνει εξορθολογισμός - αλλά ο λαϊκισμός είναι κηρυγμένος εχθρός κάθε ορθολογικής σκέψης. Κολυμπάει πιο άνετα στα θολά νερά του συναισθηματισμού. Κυρίως δεν θέλει να ξεβολέψει τον λαό, να τον αναγκάσει σε προσπάθεια και μόχθο.

Του επιτρέπει την πνευματική και κοινωνική ραθυμία. Ετσι τα βρήκαμε - έτσι θα τα κρατήσουμε. Κεκτημένα. (Ναι, ο λαϊκισμός είναι συντηρητικός!) Με το πρόσχημα του «παραδοσιακού» εμπεδώνονται όλα τα «κακώς κείμενα». Με το φόβο του πολιτικού κόστους υποκύπτουμε στις πιέσεις των οργανωμένων συντεχνιών (είναι οι μεγαλύτεροι πελάτες του λαϊκιστή πολιτικού) που τελικά φτάνουν να κυβερνάνε την χώρα. Ετσι έχει φτάσει η δήθεν φιλολαϊκή πολιτική να γίνεται αντιλαϊκή - όταν εκχωρεί προνόμια στις ισχυρότερες ομάδες. (Όλοι είναι ίσοι αλλά κάποιοι γίνονται πιο ίσοι).

18. Το άλλο όνομα του λαϊκισμού είναι «πολιτικόν κόστος»

Μία έννοια που παραλύει κάθε προσπάθεια στην πολιτική και κοινωνική ζωή. Ο βραχνάς της Ελλάδας. Μόνο ο Ελ. Βενιζέλος είχε τολμήσει να το αγνοήσει (και το πλήρωσε…) Οι τελευταίες προσπάθειες (όχι πολύ επιτυχημένες) ανάγονται στον Κ. Καραμανλή. Η κορύφωση αυτής της ενδοτικότητας καταγράφεται όταν το κοινωνικό σύνολο φορτώνεται με τεράστια οικονομικά βάρη για να μην ληφθούν αντιλαϊκά μέτρα, ως π.χ. απολύσεις. (Παραδείγματα: Η ΕΑΣ, τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά, κλπ). Για τους ίδιους ακριβώς λόγους η περίφημη συρρίκνωση του Δημόσιου Τομέα δεν θα γίνει ποτέ.

Την σχέση πολιτικού κόστους και λαϊκισμού την βλέπουμε καθαρά στην περίπτωση Έβερτ: από τότε που έγινε αρχηγός και άγχεται για ψήφους, λαϊκίζει αφόρητα. Πριν έλεγε και μερικές δυσάρεστες αλήθειες.

19. Ο λαϊκιστής επιβραβεύεται σχεδόν πάντα

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, χωρίς να προσφέρει σχεδόν τίποτα ουσιαστικό (εκτός από το μεγαλύτερο δημόσιο χρέος στην νεότερη ιστορία μας), κυβέρνησε την Ελλάδα τόσα χρόνια με τα δεκανίκια του λαϊκισμού. Πολιτικές προσωπικότητες κέρδισαν αίγλη και μύθο, χωρίς πραγματικό έργο, διότι πάντα κολάκευαν τον λαό. Π.χ. Τρίτσης, Μελίνα, (ως πολιτικός - διαχωρίζω από την ηθοποιό). Σπάνια λαϊκιστής τιμωρήθηκε για την ανηθικότητα του λαϊκισμού του.

20. Συμπέρασμα: Λαϊκισμός και Πάσης Ελλάδος.

Με την κατάλληλη δόση λαϊκισμού η επιτυχία σας είναι εξασφαλισμένη. Μη σας εξαπατούν τα φαινόμενα ελάχιστων ανθρώπων που επιμένουν να λένε πικρές αλήθειες. Χρησιμεύουν ως το ντεκόρ και το άλλοθι του συστήματος. Τα μεγάλα παιχνίδια γίνονται ερήμην ημών - και οι λαϊκιστές πετυχαίνουν σχεδόν πάντα τους στόχους τους. Και αυτό διότι (τι πιο φυσικό) ο λαός είναι λαϊκιστής…

Βασανίζομαι  όταν  μιλάω  για  τον έρωτα.  Όμως δε μπορώ να σωπάσω. Ο νοτιάς είναι πειστικός.  Μην συμπεράνετε πως είμαι ερωτευμένος.   Ερωτικός,   ναι.   (Οι   ερωτευμένοι  γράφουν ποιήματα. Συνήθως άτεχνα. Οι ερωτικοί διαλογίζονται - με τις αισθήσεις.)

Κατανόησα ξανά πως (όπως οι περισσότεροι) ζω την  καθημερινή μου  πειθαρχία  προσπαθώντας να μη σκέπτομαι τα συνταρακτικά και ανατριχιαστικά της επιδερμίδας.  Πως κρύβω την ηδονή στο συρτάρι του κομοδίνου, από όπου την ανασύρω τις νύχτες.

Πως,πάνω  από  το ζωντανό δέρμα,  φοράω κοστούμι απόστασης - και δεν φιλοσοφώ αρκετά με τις άκρες των δακτύλων.  Πως  ξεφεύγω συνεχώς   απ' τον   εαυτό  μου  όταν  π.χ.   εμφανίζομαι  σαν ορθολογιστής - ενώ ο ορθός λόγος δεν είναι για μένα παρά έναμέσο,  ένα  όργανο  που  κάθε  μέρα  το  ξεπερνάω.   Για  να προσεγγίσω το δικό μου μυστικό Επέκεινα.

Οι  πιο  σημαντικές  στιγμές  στη  ζωή  μου  ήταν  ερωτικές. Προσοχή: ο όρος υποδηλώνει παν το ζωντανό. Αρχίζοντας από το χάδι και τελειώνοντας στο χάδι. Πάντα όμως μέσα στο χώρο των αισθήσεων.  Έρωτας έξω από αισθήσεις - όπως και ζω έξω από αισθήσεις   -  για  μένα  δεν  υπάρχει.   Παίρνω  ένα  παλιό φιλοσοφικό  αξίωμα  και  το  κάνω  ερωτικό:   nihil  est  in intellectu  quod non prius fuerit in sensu.  Τίποτα μέσα μας πραγματικό, που να μην είναι στη ρίζα του αισθησιακό.

Όμως αυτά, τα ερωτικά, σπάνια τα γράφω.  Γιατί;  Ντρέπομαι; Φοβάμαι; Αδυνατώ; Δεν ξέρω.  Μήπως όμως τα γράφουν  άλλοι;

Όχι,  κανείς.  Αισθηματικά  πολλά,  πορνογραφικά  αρκετά  - ερωτικά όμως; Μήπως οι άλλες τέχνες; Ούτε, ελάχιστα! Μουσική για το αυτί,  ζωγραφική για το μάτι - η ανατριχίλα της  αφής δεν έχει βρει τη δική της τέχνη.

Κάτι  πρέπει  να κάνω.  Αλλιώς σίγουρα θα πεθάνω οριστικά με τον θάνατό μου.  Ιδέες μου, έστω, μπορεί να επιβιώσουν, αλλά αυτές  δεν  είναι εγώ.  Ούτε τα συναισθήματα,  οι εικόνες οι σκέψεις. Όλα αυτά περνούν επιπόλαια από πάνω μου (προς Θεού, όχι "επιδερμικά" - που θα πει "βαθιά"!). 'Άλλαξα συχνά ιδέες χωρίς να αλλάξω πρόσωπο.  Το κέντρο,  η ρίζα του εαυτού  μου δεν  ήταν  στον  φλοιό - αλλά πολύ βαθύτερα.  Με όλα τα άλλα αστειεύτηκα στη ζωή μου, με τον πόθο ποτέ.

Ίσως γι αυτό δεν κατόρθωσα  να  τον  καταγράψω.  Προσπάθησα, σίγουρα. Όμως μόνον ελάχιστα κείμενα μου - μερικά ποιήματα, ένα  πεζό  -  βγήκαν  ερωτικά,  με την πραγματική έννοια της λέξης.  Που σημαίνει όχι να περιγράψεις την έκσταση αλλά  να την αναστήσεις.

Προτίμησα  την  (διόλου αιδήμονα) σιγή.  Σαν τους Μυστικούς, που αρνούνται να μιλήσουν για το Θεό  τους  επειδή  δεν  τον χωράνε τα λόγια, σώπαινα από δέος. 

Πως να μιλήσω για το σκοτεινό ρίγος που με καταλαμβάνει κάθε φορά που βλέπω,  αγγίζω,  οσφραίνομαι το κρυφό, βαθύ, θηλυκό αιδοίο.  Τριάντα πέντε χρόνια τώρα,  από την  πρώτη  μυστική εμπειρία  - και δεν έχω συνηθίσει τίποτα.  Κάθε φορά είναι η πρώτη φορά,  με όλο τον πυρετό και το πάθος  της.  Το  αέναα επαναλαμβανόμενο θαύμα.

(Και δεν χρειάζομαι, για την επανάληψη, τις αγχώδεις αλλαγές του  άρρωστου  Δον  Χουάν.  Ίσα-ίσα  που ο ερωτισμός με την διάρκεια στο ένα πρόσωπο, κερδίζει βάθος.)

Τελικά,  η ερωτική έκσταση είναι ένα θαύμα - το μόνο που μας απομένει,  το μόνο ζωντανό που έχω γνωρίσει.  (Το θαύμα  της Τέχνης είναι κατασκευή!) Πως όμως αναπαράγεις ένα θαύμα; Πως το  αποδίδεις - με λόγια,  χρώματα ή ήχους;  Όταν ουσία τού κάθε θαύματος είναι  η  ανατροπή  της  λογικής  αλληλουχίας;

Ίσως μόνο με ένα άλλο (τεχνητό) θαύμα!

Δεν  είμαι  ο  μόνος  που  φοβήθηκε  την μυστική στιγμή.  Οι δημιουργοί,  οι περισσότεροι,  έχουν σταθεί αμήχανοι μπροστά στο μυστήριο της ερωτικής έκστασης. Υπάρχουν μεγάλοι ποιητές και  ζωγράφοι  που το αγνοούν εντελώς στο έργο τους.  Σαν να μην το είχαν νιώσει ποτέ.  (Μερικοί ίσως και να μην το είχαν ζήσει ποτέ.)

Και  οι  συγγραφείς  πως  εξαρκούν;  Όσο  πιο  περίτεχνα τα τεχνικά τους μέσα,  τόσο πιο ατελέσφορα μπροστά στην ερωτική στιγμή. Γι αυτό και δεν αφθονούν, στην παγκόσμια λογοτεχνία, οι ζωντανές αναπαραστάσεις.  Οι πιο πολλοί (και πιο έξυπνοι) εγκαταλείπουν (σαν την σεμνότυφη κινηματογραφική μηχανή) την σκηνή και αφήνουν την φαντασία του αναγνώστη να συνεχίσει..

Αρχαία τεχνική  της  παράλειψης.  Quel  giorno  piu  non  vi leggemo  avante.   Δεν  διαβάσαμε  παρακάτω.   Ούτε  και  ο αναγνώστης διαβάζει παρακάτω.  Μένει με τα μάτια μετέωρα  να φαντάζεται.  Το απόλυτο πάθος σαν συγγραφικό κενό.  Ανεβάζει την ένταση (la bocca mi bacio tutto tremante) και  σταματάει στην αιχμή. Έτσι ο Δάντης, για την Francesca da Rimini.

Ρουτινιέρηδες δεξιοτέχνες τον μιμήθηκαν.  Ξέρουν να αφαιρούν και να σταματάνε.  Οι τρυφεροί του ροκοκό,  οι υπαινικτικοί, οι ελλειπτικοί, οι κυκλωτικοί του ερωτισμού.  Πολλοί ξέπεσαν στη μανιέρα.

Λίγοι,  αλλά μεγάλοι,  οι τολμηροί,  οι ευθείς.  Εκείνοι που όρμησαν κατά μέτωπο, σαν τον Θείο Μαρκήσιο.  Με την παράφορη δύναμη του, κατακαίει τα πάντα. 'Οχι μόνο τον έρωτα αλλά και τον κόσμο.

(Η απολυτοποίηση του έρωτα σημαίνει, άραγε, την εξαλλαγή του στο αντίθετο; Η δημιουργία γίνεται καταστροφή;  Το πάθος που αναλίσκεται, στον ύψιστο βαθμό, αναλίσκει;)

Είναι θλιβερό πόσο λίγο παρών είναι ο πραγματικός έρωτας στη λογοτεχνία  μας  -  αν σκεφθούμε τι ρόλο παίζει στη ζωή μας. Ιδιαίτερα στα νεοελληνικά  γράμματα  έχουμε  να  επιδείξουμε παράδοση  πουριτανισμού  και πενία αισθησιασμού.  Δεν έχουμε ούτε έναν "μεγάλο  ερωτικό"  (με  την  πιθανή  εξαίρεση  του Καβάφη,  του  Εμπειρίκου  και  μερικών  στίχων  του  Ελύτη.)

Φοβόμαστε τις αισθήσεις,  όπως ο  διάβολος  το  λιβάνι.  Και παρ' όλη  την εγγύτητα στην Ανατολή δεν πήραμε τίποτα από την πλούσια   αραβική   ερωτική   παράδοση.   Παρά   γίναμε   το υπερπουριτανικό αποπαίδι της πουριτανικής Δύσης.

Ο Έρωτας δεν άνθισε στη Δύση, δεν φάνηκε ποτέ.  Ήταν πάντα κάτι κρυφό. (Γι αυτό και έθαλλε η πορνογραφία - η οπτική της κλειδαρότρυπας).  Από την αρχή,  καθιερώθηκε η διπλή ηθική - άλλο λέμε,  άλλο κάνουμε.  Και η λογοτεχνία είναι  το  λέμε.

Έτσι,  πέρα από τις εγγενείς δυσκολίες του  να  περιγράψεις μία  τόσο μυστική πράξη,  εμείς φορτώσαμε και τα ηθικολογικά ΜΗ.  Δεν φταίει λοιπόν για την απουσία του  έρωτα,  μόνον  η αδυναμία  των  συγγραφέων.   Την  κύρια  ευθύνη   έχουν   οι θρησκείες,   οι   νομοθέτες  και  οι  παπάδες!   Σε  χρόνους παλαιότερους, πιο ελεύθερους - π. χ.  Παλατινή Ανθολογία - ο έρωτας κυριαρχούσε στον έντεχνο λόγο!

Και   είναι   χαρακτηριστικό   πως   μόνον   έξω   από   τον Δυτικό-Χριστιανικό πολιτισμικό χώρο  υπάρχουν  ζωντανές  και πλούσιες ερωτικές τέχνες. Στην Κίνα, την Ιαπωνία, την Αραβία - και κυρίως στις Ινδίες - καμιά ψεύτικη αιδώς δεν εμπόδισε την  αναπαραγωγή της ερωτικής στιγμής.  Είναι χαρακτηριστικό πως οι χώρες αυτές δεν γνώρισαν ποτέ την έννοια πορνογραφία.

Τα κείμενα τους, που εμείς χαρακτηρίζουμε πορνογραφικά, ήταν μέρος της οικογενειακής βασικής βιβλιοθήκης - όπως σε μας τα παραμύθια. Ενώ,  στον δικό μας χώρο ποτέ δεν μπορέσαμε να  αντικρύσουμε κατάματα την ηδονή.  Στη θέση της αλήθειας,  κατασκευάστηκαν δύο φαντάσματα:  ο "ρομαντικός", "αισθηματικός" έρωτας,  που ακόμα  στοιχειώνει  τις σελίδες των λαϊκών ρομάντζων,  και η πορνογραφία.

Χάρη στους ευσεβείς φιλόσοφους (Αχ!  Πλάτων!) και  θεολόγους που (βίαια) χώρισαν το σώμα μας από την ψυχή μας,  χωρίστηκε και η ερωτική λογοτεχνία σε ουράνια και πάνδημη: από την μία μεριά η αισθηματική από την άλλη η σκαμπρόζικη.  Και οι  δύο εξίσου  ψεύτικες. Γιατί  κανένας  έρωτας δεν έγινε μόνο από αίσθημα ή μόνο από αφή.

Λιγότερο από όλους καταφέρνουν οι πορνογράφοι να  δώσουν  το μέτρο του σεξ.  (Οι γυναίκες,  πιο ερωτικές,  σπάνια αγαπούν την πορνογραφία!) Το "σύνδρομο της κλειδαρότρυπας"  δηλαδή  η απόσταση,  που είναι στη βάση κάθε πορνογραφικής περιγραφής, δεν οδηγεί άλλωστε στον έρωτα, αλλά στον αυνανισμό.  Κι αυτό βέβαια δεν είναι κακό (κι ο αυνανισμός έρωτας είναι,  με τον εαυτό σου) αλλά είναι λίγο. Και στεγνό. Και στείρο.

Έχω διαβάσει άφθονες σελίδες, από ρυπαρογραφήματα ατάλαντων μέχρι  λογοτεχνήματα  ιδιοφυών.  Με ερέθιζαν οι τρείς πρώτες παράγραφοι  (κι  αυτό  γιατί  πυροδοτούσαν  την   δική   μου φαντασία) αν όμως συνέχιζα - κορεσμός και ανία.

Ας  αναλογιστεί  κανείς  πόσο  απλοϊκά μηχανική και μονότονη είναι η επαναληπτική βασική κίνηση του έρωτα  (intro-extro). Εξίσου  μονότονη  μπορεί να γίνει και η απόδοσή της.  Όμως, (πως γίνεται!) στη ζωή,  αυτή η απλοϊκή κίνηση γεμίζει γλύκα τον κόσμο! Να το θαύμα - και πως να το πεις;

Μονότονες, μηχανικές κινήσεις στην υπηρεσία της έκστασης.  Η περιγραφή τους δεν λέει τίποτα -  είναι  σαν  να  θέλεις  να μεταδόσεις  τον  ήχο της μουσικής περιγράφοντας τις κινήσεις του βιολιστή.

Πορνογραφικές εικόνες;  Για μια στιγμή κινούνται,  συγκινούν και μετά παγώνουν.  Νεκρές. Σαν το πρωτόπλασμα - δεν μπορείς να το παρατηρήσεις ζωντανό.  Πορνογραφικά βίντεο  και  φιλμ: Ανήκουν  στην  κατηγορία  των  αθλητικών ταινιών.  Με τάσεις πρωταθλητισμού. Μετράνε επιδόσεις.

Πιο αποτελεσματική  η  ηχητική  πορνογραφία.  Περιθώρια  για ονειροπόληση.  (Ο  υπαινιγμός!  Να τι ξεχωρίζει τον ερωτισμό από το σεξ. Ο ερωτισμός - υπαινικτικός πόθος;)

Τελικά  ίσως  μόνον  η  μνήμη  του  θαύματος  αποδίδεται.  Ο μέγιστος  των  ερωτικών,  ο Καβάφης το ήξερε καλά.  Ποτέ δεν προσπάθησε να συλλάβει το παρόν - όμως το παρελθόν του είναι ερωτικά ολοζώντανο. (Πόσο πιο σοφός από τον D.H.  Lawrence - και πόσο πιο πειστικός!  Για  να  μην  θυμηθούμε  τον  Henry Miller - the fucking mashine...)

Ανεπαρκείς,  σχηματικές,  μονότονες οι ερωτικές περιγραφές - όμως,  όταν σε  ένα  λογοτεχνικό  κείμενο  υπάρχουν  δυνατές αισθησιακές σκηνές,  πως επισκιάζουν τα άλλα θέματα!  (Εκτός από ένα: Το θάνατο.) Έτσι, που συμβαίνει συχνά, όχι μόνο τα σκολιαρόπαιδα,   αλλά  και  "ώριμοι"  αναγνώστες  να  πηδάμε κείμενο, από κρεβάτι σε κρεβάτι.

Οι  ακραίες  εμπειρίες  της ζωής,  ακυρώνουν τη λογοτεχνία - ίσως γιατί και στις δύο ο άνθρωπος είναι απών.  Ποιός μπορεί να μαρτυρήσει για το θάνατο;  Αλλά και στην ερωτική έκσταση, ποιός είναι συνειδητά παρών;

Όμως, πέρα απ' όλα αυτά, η λογοτεχνία γίνεται με λέξεις. Και η φοβερή πουριτανική μας κληρονομιά δεν μας έχει  αφήσει  να αναπτύξουμε ούτε τα βασικά σήματα για να ονομάσουμε πράγματα και  καταστάσεις.  Όταν  γράφω  "συνουσία"  γελάω - αλλά το "γαμήσι" ενοχλεί πολλούς και τους  φαίνεται  χυδαίο,  ενώ  η παράφραση "κάνω έρωτα" είναι σίγουρα νερόβραστη. Τα ίδια και χειρότερα με τα όργανα του έρωτα.  Αρχίζουν οι παρομοιώσεις, οι ιδιωματισμοί... όλα περίπλοκα, δύστοκα και αλλοτριωτικά.

Να - τώρα:  ξεκίνησα να γράψω  κάτι  για  τον  ερωτισμό  και έφτασα   σε   μια   λόγια   ανάλυσή  του,   δηλαδή  σε  κάτι αντί-ερωτικό.  Δικαιολογίες  -  πως  και  γιατί ΔΕΝ (σαν την αιώνια μαθητική έκθεση:  "πως δεν έγραψα έκθεση".) 

Αν  στον Παράδεισο - λέει ένα ανέκδοτο - υπήρχαν δύο πόρτες και η μία έγραφε  "Θεός"  και  η  άλλη "Διάλεξη για τον Θεό",  όλοι θα πήγαιναν στη διάλεξη. Σωστά. Ποιός αντέχει να αντικρύσει τον Θεό κατά πρόσωπο;

Και ποιός αντέχει τον έρωτα - που (για μένα) είναι το γήινο, το ζωντανό πρόσωπο του Θεού; 

Εμείς, όμως, παρελθόν. Κάθε χρόνο και πιο φορτωμένο. («Θυμάσαι τα Χριστούγεννα του '73;» - «Θυμάσαι την Πρωτοχρονιά του '65;»).

Αυτές τις μέρες θυμήθηκα τα Χριστούγεννα του '59. Είχε χιονίσει πολύ αυτό το χρόνο στο Μόναχο - λευκές παραμονές, κατά πώς πρέπει. Ξαφνικά ζωντάνεψαν πάλι όλες οι γλυκερές καρτ-ποστάλ - παιδάκια με κόκκινες μύτες και μάλλινες σκούφιες, έλκηθρα, χιονισμένα έλατα στις πλατείες, χωριουδάκια θαμμένα στο χιόνι με φωτισμένα παράθυρα και δραστήριες καμινάδες.

Για μένα όμως ήταν κακή χρονιά: πένθη, πικροί χωρισμοί, ατυχίες - έτσι όπως καμιά φορά έρχονται όλα μαζί τα δυσάρεστα. Μπήκε ο Δεκέμβρης, έκανα πώς δεν έβλεπα, πώς δεν άκουγα και, κυρίως, πως δεν θυμόμουν. Κυριακή άναψαν οι Γερμανοί κι άλλο κεράκι στο στεφάνι της Αdvent. Στο τέταρτο κερί, πανικός. Αχ! αυτές οι μέρες της υποχρεωτικής, της αναγκαστικής χαράς - πόσο σκληρές  είναι γι' αυτούς πού δεν καταφέρνουν να πιάσουν την εθνική (κατά κεφαλήν) νόρμα ευτυχίας...

Ήμουν λοιπόν μόνος. Όχι μονάχα από τις περιστάσεις. Ήμουν θεληματικά, πεισματικά μόνος. Προτάσεις φίλων, προσκλήσεις, εκδρομές - τίποτα. Εξαφανίστηκα. Κι έμεινα παραμονή Χριστουγέννων στη σοφίτα μου (έκτος όροφος, σε μεταπολεμική φτηνοπολυκατοικία χωρίς ασανσέρ) να κοιτάω τον κεκλιμένο τοίχο.

Βράδυ παραμονής Χριστουγέννων, στη Γερμανία... 'Όλοι στα σπίτια γύρω από το  δέντρο, ψυχή στους δρόμους. Τραγουδάνε τα παραδοσιακά  τους τραγούδια και ανοίγουν τα δώρα. Τα τραγούδια είναι όμορφα - παλιά αναγεννησιακά ή μπαρόκ - και ή ατμόσφαιρα ζεστή από τα κεριά. Υπάρχουν πολλά καλούδια: Plätzchen σαν κουλουράκια, Christstollen σαν τσουρέκι, ξηροί καρποί και κονιάκ. 'Όταν χτυπήσει έντεκα, ντύνονται όλοι ζεστά - ζεστά και πάνε στην εκκλησία ν' ακούσουν τη λειτουργία του Μπαχ, του Μότσαρτ, του Σούμπερτ - με χορωδίες, ορχήστρες και αρμόνια. Τα παιδιά κοιμούνται πολύ αργά (μεγάλη εξαίρεση) αγκαλιά με τα δώρα τους. Την άλλη μέρα θα έχει χήνα γεμιστή με πολλά ωραία συνοδευτικά και γλυκά.

Κι εγώ, στη σοφίτα μισούσα τον εαυτό μου κι όλο τον κόσμο. Είχα μία μπουκάλα κακό κονιάκ - μου χαλούσε το στομάχι άλλα γι' αυτό και το έπινα. Έβαλα ραδιόφωνο: όλο τραγούδια χριστουγεννιάτικα. Ό άλλος σταθμός είχε εορταστική συναυλία.  Είχα ένα δανεικό μαγνητόφωνο και είπα να την ηχογραφήσω. Πρωτόγονοι τρόποι: δεν είχε «έξοδο» το ραδιόφωνο - ηχογραφούσα με μικρόφωνο. Κάποια στιγμή (είχα ξεχάσει πώς ηχογραφούσα) ακούγοντας ένα κομμάτι, με πήραν τα κλάματα. Έχω ακόμα αυτή τη μαγνητοταινία - πάνω από τον Μότσαρτ ακούγονται λυγμοί.

Τελείωσε το μπουκάλι, ζαλίστηκα, με πήρε ο ύπνος ξημερώματα στον καναπέ. Ξύπνησα από έντονο κουδούνισμα. Ήταν έντεκα και μισή το πρωί. Ήμουν πιασμένος, παγωμένος, με ναυτία και πονοκέφαλο.  Τα ρούχα είχαν κολλήσει επάνω μου. Το κουδούνισμα συνεχιζόταν επίμονο - ποιος διάβολος! Είδα κι απόειδα, άνοιξα. Στην πόρτα ένας σοβαρός καλοντυμένος κύριος, Γερμανός, άγνωστος. Μου συστήθηκε ευγενικά. Είπε πως είναι μακρινός συγγενής κάποιων γνωστών μου. «Μήπως θα είχα κέφι» - ρώτησε ο άγνωστος - «να τους τιμήσω με την παρουσία μου στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι;»

Μουρμούρισα μερικές δικαιολογίες - ήμουν άρρωστος, άπλυτος, αξύριστος. Ό άγνωστος επέμενε: «Έχετε τίποτα καλύτερο να κάνετε; Εγώ θα σας περιμένω να ετοιμαστείτε». Ενδόμυχα μου έκανε καλό αυτή ή πρόσκληση. Ιδιαίτερα πού ήταν άνθρωποι άγνωστοι και θα ξέφευγα από τον παγιδευμένο χώρο μου. Ευχαρίστησα, ντύθηκα, φύγαμε.

Είχαν ένα πολύ ωραίο μικρό σπίτι με κήπο στα περίχωρα του Μονάχου. Στην είσοδο με υποδέχτηκε ένας πανέξυπνος χιονάνθρωπος. Μετά γνώρισα τους χιονογλύπτες: ένα κοριτσάκι εννέα, ένα αγοράκι επτά χρόνων - ξανθόμορφα σαν αγγελούδια του Βαυαρικού μπαρόκ. Και ή μητέρα συμπαθέστατη. 'Όσο για τη χήνα, απαράμιλλη σε γεύση και γλύκα. Έλιωνε στο στόμα. Και υπήρχαν τα πάντα: κόκκινο κρασί και κόκκινο λάχανο, πατάτες φούρνου και γλυκιά σάλτσα με βατόμουρα, δύο γλυκά, κονιάκ (καλό!), καφές. Τα παιδιά ανέβηκαν στα γόνατα μου και τους είπα ελληνικά παραμύθια. Τραγουδήσαμε μετά όλα τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια: Από τον Ουρανό Ψηλά, Ξεφύτρωσε Ένα Ρόδο, Ελάτε Ποιμένες - μέχρι το Έλατο και την Άγια Νύχτα.

Και το πιο όμορφο - το πιο συγκινητικό: Μου είχαν και δώρο! Ανοίξαμε τα πακέτα και, κάτω από το έλατο, υπήρχε και για μένα  καρτούλα με το όνομά μου. Μέσα στο κουτί ένα κομψό πορτοφόλι από μαύρο δέρμα. (Απένταρε φοιτητή - τι θα έβαζες μέσα;) 

Αργότερα, ανάψαμε το τζάκι, ψήσαμε κάστανα, ήπιαμε καφέ με κουλούρια και μπισκότα, είπαμε ανέκδοτα και αστεία. Ξαφνικά ένιωθα σπίτι μου. Τους ήξερα χρόνια - πιο δικοί από τους δικούς μου.

Κάποια στιγμή - από ευγένεια - είπα να  φύγω. Μα, καθίστε - όχι, όχι! Τελικά ο πατέρας προσφέρθηκε να με πάει με το αυτοκίνητο. «Θα μου κάνει καλό», είπε «μία βόλτα στο κρύο». Τα παιδιά με φίλησαν σχεδόν με πάθος. Όταν φτάσαμε έξω από την πόρτα μου, δεν ήξερα πώς να τον ευχαριστήσω. Σκεπτόμουν το κρύο ακατάστατο δωμάτιο από το οποίο με είχε αποσπάσει και τρόμαζα. Πόσο γρήγορα πηγαίνεις από το κρύο στη ζέστη!

Άρχισα λοιπόν να του λέω πόσο σημαντική ήταν για μένα  αυτή η μέρα, πόσο ευγνώμων είμαι - όταν με διέκοψε: «Δεν χρειάζεται», είπε, «να μ' ευχαριστήσετε. Εμείς αυτό το κάνουμε  κάθε χρόνο. Έχουμε αναλάβει υποχρέωση να καλούμε έναν μοναχικό ή δυστυχισμένο. Φέτος μας έδωσαν το όνομά σας».

Πόσο γρήγορα πηγαίνεις από τη ζέστη στο κρύο. Το πορτοφολάκι βυθίστηκε μέσα στο χιόνι όπου το πέταξα. Κι άλλο κονιάκ δεν είχα στο δωμάτιο.

Μπας και μας φωτίσει ο Θεός…

Παρόλο που δεν είμαι σίγουρος για τον Θεό, πιστεύω στην Φώτιση. Τόσες μεγάλες ανακαλύψεις, εφευρέσεις, συλλήψεις, εμπνεύσεις – τι άλλο ήταν από μία στιγμή φώτισης.

Μια σπίθα – μια λάμψη – μία αποκάλυψη – και να: ο Σαούλ γίνεται Παύλος και μεταμορφώνει μία άγνωστη Ιουδαϊκή αίρεση στην μεγαλύτερη θρησκεία του κόσμου. Ο Νεύτωνας τρώει το μήλο (στο κεφάλι) και ανακαλύπτει όλη την συμπαντική μηχανική. Κάποιος χτυπάει την πόρτα του Μπετόβεν: Τακ-τακ τακτακ και έτσι ξεκινάει η Πέμπτη συμφωνία με το χτύπημα της μοίρας. «Όλα είναι σχετικά» λέει ο προϊστάμενος λογιστής στον Αϊνστάιν κι αυτός το μεταφράζει σε μαθηματικές εξισώσεις: να η Θεωρία της Σχετικότητας.

Πιστεύω στην φώτιση.

Να φωτιστούν οι Τετρα-ικανοί και οι δικοί μας διαπραγματευτές και να καταλάβουν πως έχουν ένα κοινό σκοπό: να αναμορφώσουν, να εξυγιάνουν και να εκσυγχρονίσουν την χώρα. Ώστε να μπορεί να παράγει, να δημιουργεί, να κερδίζει και να πληρώνει.

(Και μια και μιλήσαμε για πληρωμές: να φωτιστούν κι αυτοί που μου χρωστάνε μήνες τώρα – και να μου πληρώσουν τα χρωστούμενα…).

Να φωτιστεί ο υπουργός Παιδείας και να καταλάβει πως Πανεπιστήμια με αιώνιους φοιτητο-συνδικαλιστές δεν υπάρχουν πουθενά στον κόσμο – και πως η κομματοκρατία πρέπει να σταματάει εκεί που αρχίζει η μόρφωση.

Να φωτιστεί ο Υπουργός Πολιτισμού πως η κουλτούρα δεν είναι κομματική υπόθεση: διώχνουμε τον Λούκο και φέρνουμε τον Κούκο. (Που το μόνο που ξέρει να κάνει είναι «Κου-κου (Ε;)» «Κου-κου (Ε;)»).

Να φωτίσει τους «ουγκ-ουγκ-ούγκαλους» για να αποδεχθούν πως η Ελλάδα δεν μπορεί να παραμείνει εσαεί έθνος συνταξιούχων – και να ξοδεύει για συντάξεις περισσότερα από οποιοδήποτε κράτος της Ε.Ε. Κάποτε πρέπει να τολμήσει να αγγίξει τους μεγαλο-συνταξιούχους των πολλών χιλιάδων ευρώ για τους οποίους δεν μιλάει κανείς. Κάποτε πρέπει να κοπούν οι υπέρ τρίτων φόροι! Αυτές είναι οι κοινωνικές αδικίες – αριστεράντζες μου!

Ζητάω πολλά; Αλλά αν κάποτε δεν μας έρθει η φώτιση, σίγουρα θα μας έρθει νταμπλάς. 

Αλλά δεν μπορώ να αγνοήσω το γεγονός πώς για πρώτη φορά στην Ελληνική και Παγκόσμια Ιστορία γυρίστηκε από εμάς η ακριβότερη κινηματογραφική, τηλεοπτική και ειδησεογραφική υπερπαραγωγή όλων των εποχών. Σε σχέση με το ρεκόρ των «Πειρατών της Καραϊβικής» που στοίχησαν 380 εκατομμύρια δολάρια και τον «Τιτανικό» που κόστισε 200, το blockbuster «Γιάνης εναντίον Eurogroup» στοίχησε στο ελληνικό κράτος πάνω από 80 δισεκατομμύρια ευρώ. Συγκρινόμενη δε με τη φετινή υπερπαραγωγή «Star Wars – the Force awakens», που είχε προϋπολογισμό μόνο 200.000 $ η «Βαρουφακειάς» κόστισε όσο 400 Star Wars – ταινία που στο πρώτο πενθήμερο της παγκόσμιας προβολής της εισέπραξε 529 εκατομμύρια!

Πρωταγωνιστής: μία μοναχική κωμικοτραγική φιγούρα,  ο περιλάλητος Γιάνης, που μονοπώλησε επί ένα εξάμηνο την ελληνική και διεθνή δημοσιότητα, για να καταλήξει σταρ στο διεθνές κύκλωμα των διαλέξεων. Αμφιλεγόμενος τόσο, που αν υπήρχε Νόμπελ αμφισβήτησης, θα ήταν αναμφίβολα δικό του. Ποτέ δεν έχουν διατυπωθεί τόσο αποκλίνουσες απόψεις για το έργο ενός ανθρώπου.

Κωμική φιγούρα σίγουρα – πράγμα που υπογράμμιζε και με την εμφάνισή του και τον ακραίο ναρκισσισμό του. Τραγική όμως, γιατί;

Διότι, άσχετα με το show, ο Γιάνης είχε μία άποψη για την Ευρωζώνη γενικά και το Ευρω-πρόβλημα της Ελλάδας ειδικότερα, που ήταν σοβαρή και τεκμηριωμένη. Πίστευε πως η Ευρωζώνη σαν σύλληψη έχει σαθρά θεμέλια και η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει το πρόβλημά της μέσα από τις προτεινόμενες λύσεις.

Όμως οι απόψεις του ήταν εντελώς αντίθετες με την ισχύουσα σήμερα πραγματικότητα. Η αποδοχή τους θα προϋπέθετε αλλαγή όλης της κατάστασης. Σαν να ζεις στο τριακοστό όροφο ενός ουρανοξύστη και να ζητάς νέα θεμέλια. Που σημαίνει να κατεδαφιστεί όλο το κτήριο για να χτιστεί από την αρχή.

Ήταν απόλυτα φυσικό οι δεκαοκτώ συνάδελφοί του στο Eurogroup, να απορρίπτουν το γκρέμισμα των πάντων (χωρίς κανένας να είναι βέβαιος για το αποτέλεσμα). Το περίεργο είναι πως ο Γιάνης δεν έμοιαζε να καταλαβαίνει το τερατώδες μέγεθος της απαίτησής του. Και ενώ ο Τσίπρας εγκαίρως συνειδητοποίησε το ανεδαφικό της δικής του πρότασης «να αλλάξει την Ευρώπη», ο Βαρουφάκης επέμενε όχι μόνο στις ιδέες του αλλά και στην ειρωνική υπεροψία του.

Και ο τραγικός και ο κωμικός ήρωας δημιουργούνται από την σύγκρουση με την πραγματικότητα. Αν η σύγκρουση έχει βάθος, προκύπτει τραγωδία. Αν εξελίσσεται στην επιφάνεια, είναι κωμική. Η σύγκρουση του Γιάνη είχε και τα δύο.

Υ. Γ. Μετά το blockbuster, έρχεται πάντα, το sequel. Ο Βαρουφάκης επανέρχεται τον Φεβρουάριο με δικό του πανευρωπαϊκό κόμμα. Αλίμονό μας!

Έπεσα με τα μούτρα. Ιδιαίτερα το βιβλίο του Αλιβιζάτου κοντεύω ήδη να το τελειώσω. Συνδυάζει την οξύτατη αναλυτική σκέψη του συγγραφέα με αυτό που οι Αμερικάνοι ονομάζουν «human interest» - το ανθρώπινο ενδιαφέρον. Μάλιστα επειδή πολλούς από τους σύγχρονους πρωταγωνιστές του τόμου έτυχε να τους γνωρίσω (μερικοί ήταν και φίλοι) το ενδιαφέρον έγινε διπλό.

Όμως η ανάγνωση έφερε και μερικά σωματικά συμπτώματα. Το ένα βιβλίο ζυγίζει ενάμιση κιλό (δεμένο) το άλλο πάνω από ένα. Διαβάζω συνήθως ξαπλωμένος. Έ λοιπόν, το να κρατάς ένα τέτοιο βάρος ψηλά επί πολλή ώρα, σου κόβει τα χέρια. Ο μόνος τρόπος να το διαβάσεις ανώδυνα, είναι καθιστός σε καρέκλα με το βιβλίο ακουμπισμένο σε τραπέζι μπροστά σου. Να, όπως διαβάζαμε τα συγγράμματα στο Πανεπιστήμιο.

Τότε βέβαια δεν υπήρχαν άλλες ευκολίες. Σήμερα όμως; Μία ταμπλέτα ζυγίζει 200-300 γραμμάρια και μπορεί να περιέχει εκατοντάδες – για να μη πω χιλιάδες – βιβλία. Η ευκρίνεια των σελίδων είναι άψογη, μπορείς να ρυθμίσεις την φωτεινότητα, το κοντράστ, τον τύπο και το μέγεθος των γραμμάτων. Όσο για το κόστος; Εφάπαξ: ένα ποσό που αρχίζει κάτω από τα εκατό ευρώ.

Δεν είναι μόνο η ευκολία και η χρηστικότητα. Σκεφθείτε τα ταξίδια και τις διακοπές! Πού να φορτώνεις βαλίτσες με τόμους… Εδώ και χρόνια κουβαλάω μαζί μου βιβλία, ακόμα και στο κινητό μου τηλέφωνο. Ξέρετε πόσες φορές με έχουν σώσει σε κενές ώρες αναμονής, στο γιατρό ή στο αεροδρόμιο;

Τα φετινά «βαριά» αναγνώσματα με οδήγησαν σε μία αποκλειστική απόφαση: ποτέ πια βαρύ βιβλίο! Αν υπάρχει ηλεκτρονική έκδοση, έχει καλώς. Αν όχι, ο συγγραφέας έχασε έναν αναγνώστη. Ζούμε στον 21^ο αιώνα! (Κάτι ανάλογο κάνω και με όσους μου στέλνουν βιβλία. Αν έχουν ηλεκτρονική διεύθυνση, τους απαντάω. Αν περιμένουν να πάρω χαρτί στυλό και φάκελο, να βρω γραμματόσημο και να πάω στο ταχυδρομείο, θα περιμένουν πολύ…).

Τα γράφω αυτά εγώ που έχω ένα σπίτι, ένα αχανές υπόγειο και ένα πατρικό διαμέρισμα, γεμάτα βιβλία. (Κατά εκτίμηση: κοντά στις σαράντα χιλιάδες…). Αλλά η εποχή της άρσης βαρών, πέρασε πια…

Ό,τι συμβαίνει – και συμβαίνουν ελάχιστα – μοιάζουν σαν να τα ονειρεύεται κάποιος. Κακά όνειρα συνήθως, αλλά στα οποία δεν μπορείς να αντιδράσεις γιατί είσαι κι εσύ μαρμαρωμένος.

Έτσι λοιπόν, σε κακό όνειρο βλέπουμε να επανέρχονται φαντάσματα του παρελθόντος (όπως οι φοιτητικές παρατάξεις), να ξεθεμελιώνονται θεσμοί (παιδεία, υγεία, δικαιοσύνη) να μεταβάλλονται όνειρα σε εφιάλτες (όπως το Ελληνικό που αντί για  Μαϊάμι γίνεται τσαντηρούπολη) να ενώνεται όλο το κράτος με ένα σόι (όπως σε ανατολικά –ιστάν) και άλλα παρόμοια – χωρίς αποτελεσματική αντίδραση.

Και πώς να αντιδράσει κανείς, αφού είναι όλοι μαρμαρωμένοι. Αντιπολίτευση δεν υπάρχει, κίνημα πολιτών κανένα, οι «αγανακτισμένοι» σε λήθαργο, οι αντιεξουσιαστές βολεύονται με μικρές δόσεις εξουσίας – δέρνουν και κανένα εισπράκτορα για να εκτονώνονται.

Βρισκόμαστε σε μία κατάσταση ημι-δικτατορίας. Τυπικά δεν έχει αλλάξει τίποτα αλλά ο κόσμος έχει τόσο κουραστεί και απαυδήσει που μία γενική παράλυση μουδιάζει τη χώρα. Αυτό ισχύει και για την παράταξη που κυβερνά η οποία προτείνει και περνάει μέτρα που ούτε στον χειρότερο εφιάλτη της δεν θα φανταζόταν. Υπογράφει αποκρατικοποιήσεις που εξόρκιζε – και συνεχίζει να τις εξορκίζει κι αφού τις υπογράψει. Όλη η κυβέρνηση μοιάζει να συμμετέχει σε αυτό το παράξενο όνειρο, όπου της συμβαίνουν πράγματα, που δεν καταλαβαίνει.

Η χειρότερη δικτατορία δεν είναι όταν κατεβαίνουν τα τανκς στους δρόμους – αλλά όταν ο λαός παραδίδεται άνευ όρων. Πράγμα που συμβαίνει σχεδόν πάντα πριν από την εγκατάσταση ενός αυταρχικού καθεστώτος. Ο Λένιν, ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι, βρήκαν έτοιμο το έδαφος και προχώρησαν.

Δεν λέω πως ο Τσίπρας και η ηγετική ομάδα του (ας μην γελιόμαστε – αυτοί διοικούν, κυβέρνηση και κόμμα δεν υπάρχουν) είναι δικτάτορες. Δεν έχουν καταλύσει το Σύνταγμα και τους νόμους. Αλλά στην πράξη μοιάζουν παντοδύναμοι. Κανείς δεν τους στέκεται εμπόδιο. Και η παντοδυναμία είναι το αποφασιστικό γνώρισμα μίας δικτατορίας.

Μα – ημι-δικτατορία με πλειοψηφία κουρελού; 153 βουλευτές, ένα ετερόκλιτο σύνολο που περιλαμβάνει οπαδούς της Λεπέν, σταλινιστές, σοσιαλιστές, λενινιστές, κεντρώους και ψιλο-φασίστες; Ε – εκεί είναι το θαύμα. Σαν κάτι σαραβαλιασμένα αυτοκίνητα με μπαλωμένη εξάτμιση και τρύπια λάστιχα, το κυβερνητικό όχημα κινείται. Με την όπισθεν. Πίσω, δείχνοντας μπροστά. 

Παρακολουθώντας το «ρεζιλίκι Ρίχτερ», θυμήθηκα την απίθανη εκείνη «ιστορία - ή υστερία – Duroselle».  !989. Συγγράφεται ιστορία της Ευρώπης από μία πολυεθνική ομάδα διαπρεπών ιστορικών υπό τον εποπτεία του Γάλλου ακαδημαϊκού Duroselle. Κάποιος στην Αθήνα κυκλοφορεί την φήμη ότι η ιστορία αυτή, που την είχε υπό την αιγίδα της η τότε ΕΟΚ (επί Ντελόρ), δεν περιλαμβάνει την Ελλάδα.  'Όπου ξαφνικά όλη η χώρα – Κυβέρνηση,  Βουλή, Κόμματα,   Ακαδημία,   Πανεπιστήμια, Σύλλογοι,  Ομοσπονδίες, Σωματεία – σαν ένας άνθρωπος,  ξεσηκώνεται και καθυβρίζει ένα επιστημονικό έργο που ΚΑΝΕΙΣ  δεν είχε  διαβάσει!  Ο «μισέλλην  Duroselle»  μπήκε αμέσως στην   Πινακοθήκη των Ανθελλήνων δίπλα στον Φαλμεράγιερ.

Ένα χρόνο μετά κυκλοφόρησε το βιβλίο, πρώτα στα Γερμανικά και μετά σε άλλες οκτώ  Δυτικοευρωπαϊκές  γλώσσες. Στο πρώτο άνοιγμα μία δισέλιδη («σαλόνι») φωτογραφία του Παρθενώνα. Μετά ένα εκτενέστατο κεφάλαιο για την Ελλάδα. Μην  το αναζητήσετε στα ελληνικά.  Το  μόνο ευρωπαϊκό κράτος όπου δεν κυκλοφόρησε, είναι η Ελλάδα. Κανείς δεν ζήτησε συγγνώμη για τα ψηφίσματα και τις ύβρεις. Γίναμε πανευρωπαϊκό ρεζίλι για το τίποτα.

Το ίδιο επαναλαμβάνεται τώρα με την «υπόθεση Ρίχτερ». Κατηγορείται ότι έγραψε πράγματα που – άσχετο αν είναι τεκμηριωμένα ή όχι – δεν μας αρέσουν.

Μόνο που σήμερα υπάρχει και ο ατυχής «αντιρατσιστικός» νόμος (που χρησιμοποιείται μόνο …ρατσιστικά) και το θέμα οδηγήθηκε στο δικαστήριο. Το οποίο είναι τόσο αρμόδιο να κρίνει ένα επιστημονικό βιβλίο, όσο το κονκλάβιο των καρδινάλιων τις θεωρίες του Γαλιλαίου.  

Κι έτσι πάλι έχει ξεσηκωθεί η Ελλάδα. Πόλεμος στην δίκη και στο διαδίκτυο. Άνθρωποι που δεν έχουν διαβάσει ποτέ ιστορικό βιβλίο, (ούτε αυτό) αναμασούν φράσεις που ουδέποτε έγραψε ο Ρίχτερ και τον αναθεματίζουν. Πώς τολμάει ένας Γερμανός να μας κρίνει; Κι ας έχει γράψει δεκάδες ιστορικά βιβλία για την Ελλάδα κι ας τον έχουμε παρασημοφορήσει ως φιλέλληνα. Μέχρι και Ναζί τον έβγαλαν!

 Όπως και με την υπόθεση Ντυροζέλ, κινδυνεύουμε να γίνουμε πανευρωπαϊκό ρεζίλι. Σέρνουμε ένα διαπρεπή ιστορικό στο δικαστήριο και ζητάμε από τους δικαστές να κρίνουν την επιστημονική εγκυρότητα ενός συγγράμματος! Δικάζουμε την έρευνα, την ερμηνεία και την γνώμη!

Δεν θα ήθελα να είμαι στη θέση των δικαστών που πρέπει να αποφασίσουν ανάμεσα στον φανατισμό και την ψυχραιμία. Πιστεύω ότι θα προσέξουν για να μην βλάψουν την χώρα μας.

(Βέβαια για κάθε ένα βυζαντινό κείμενο που χρησιμοποιεί τον όρο «Έλληνες», υπάρχουν χιλιάδες που χρησιμοποιούν τον όρο «Ρωμαίοι». Πιο βασικό: ο τίτλος του ίδιου του αυτοκράτορα: «Βασιλεύς των Ρωμαίων»).

‘Όμως το θέμα μου δεν είναι αυτό.

Μύριοι όσοι ιστορικοί, συγγραφείς, ερευνητές από τον Παπαρρηγόπουλο ως τον Ζουράρι έχουν πολεμήσει με νύχια και με δόντια για να αποδείξουν αυτή την περιλάλητη «συνέχεια».

Και ας πούμε πως – ενάντια σε κάθε βιολογική και ιστορική λογική – η συνέχεια υπάρχει. Είμαστε καθαρόαιμοι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων. Ούτε Ρωμαίοι πέρασαν από εδώ, ούτε Σλάβοι, ούτε Αρβανίτες, ούτε Οθωμανοί. Ο Φαλμεράγιερ ήταν ξυλοσχίστης και δεν ήξερε τι έγραφε.

Ε, και; Τι σημασία έχει αυτό;

Μήπως μας κάνει ανώτερους; Αξίζει περισσότερο ένας καθαρόαιμος απόγονος; Δηλαδή πιστεύουμε στην κληρονομούμενη αξία; Ισχύει αυτό που λέει ο υπηρέτης Φίγκαρο στο αφεντικό του, τον κόμη Αλμαβίβα: «Εσείς απλώς λάβατε τον κόπο να γεννηθείτε!». Οπότε; Να επαναφέρουμε τους «γαλαζοαίματους», τους «ελέω θεού» βασιλείς, τα χαρίσματα και τα προνόμια που κληρονομούνται;

Η πίστη στην κληρονομική ανωτερότητα ισχύει μόνο για ρατσιστές. Για όσους δεν δέχονται «ανώτερες φυλές», δεν έχει σημασία η καταγωγή. Σημασία έχει τι έχει πετύχει ο καθένας στην ζωή του. Ο γιος του νομπελίστα δεν αξίζει παραπάνω από το γιο του εργάτη. Το ίδιο συμβαίνει και με τον απόγονο του Αριστοτέλη.

Είμαστε υπερήφανοι για την υψηλή καταγωγή μας. Αλλά ο μόνος τρόπος να δικαιολογήσουμε κάποια υπερηφάνεια, είναι να κάνουμε έργο, σημαντικό και αξιόλογο. Αλλιώς δεν θα εντυπωσιάσουμε κανένα. Αντίθετα: όσο πιο πολύ επικαλούμαστε τους «προγόνους», τόσο πιο συντριπτική γίνεται η σύγκριση μαζί τους. Και τόσο η παγκόσμια κοινότητα κουνάει το κεφάλι και μας οικτίρει…

Δεν προσθέτουν οι πρόγονοι – αφαιρούν: όχι μόνο σαν μέτρο σύγκρισης αλλά και σαν ναρκωτικό: ένας από τους λόγους που έχουμε βουλιάξει στην κρίση, είναι πως η στείρα προγονολατρεία μας έχει ευνουχίσει. Πώς γίνεται ένας λαός να βαδίσει μπροστά, όταν κοιτάει συνεχώς προς τα πίσω;

Όσο και αν τώρα μας φαίνεται απίθανο, όλα αυτά τα προμηθευόταν από ελληνικές φίρμες. Το ψυγείο ήταν Ιζόλα ή Πίτσος, η κουζίνα Εσκιμό και ο θερμοσίφωνας Βαγιωνής. Τα σεντόνια και οι κουρτίνες Πειραϊκής-Πατραϊκής, τα καλά έπιπλα  Σαρίδης ή Βαράγκης. Μακαρόνια Μίσκο, μπισκότα Παπαδοπούλου, σοκολάτες ΙΟΝ ή Παυλίδου, συμπλήρωναν την δίαιτά του.

Από τις εταιρίες αυτές άλλες δεν υπάρχουν πια, άλλες έχουν περάσει σε ξένα χέρια, ελάχιστες παραμένουν Ελληνικές.

Μου τα θύμισε όλα αυτά ο πρόσφατος θάνατος του Γιάννη Κωτσιόπουλου επί 50 χρόνια ηγέτη της ΙΟΝ. Είχα την τύχη να τον γνωρίσω προσωπικά και να συνεργαστώ μαζί του – όπως και με τα μεγαλύτερα ονόματα της ελληνικής βιομηχανίας εκείνη την εποχή.

Αρχές της δεκαετίας του 60. Δούλευα – αρχικά ως κειμενογράφος, μετά ως άνθρωπος για όλες τις δουλειές – στην διαφημιστική εταιρία «Κουσέντος». Ο Χρήστος Κουσέντος, ταλαντούχος εικονογράφος, γέμιζε τον ελληνικό τύπο με ωραία ζωγραφικά έργα που διαφήμιζαν τους δύο μεγαλύτερους πελάτες του: την σοκολατοποιία ΙΟΝ και την βιομηχανία απορρυπαντικών (ROL, AVA, κλπ.) ΒΙΑΝΙΛ.

Επικεφαλής τότε της ΙΟΝ ήταν ο κύριος Ντίνος Κωτσιόπουλος, ένας τζέντλεμαν: καλλιεργημένος, καλοντυμένος και ευφυής, μεγάλης ηλικίας. Μαζί του έφερνε τον νεαρό ανεψιό του Γιάννη που έμοιαζε λίγο χαμένος. Φαινόταν σαν να είχε έρθει χτες από το χωριό – και οι κακόγλωσσοι τον αποκαλούσαν «το βλαχαδερό». 

Ο «κύριος Ντίνος» πέθανε, και τον αντικατέστησε ο «κύριος Γιάννης». Το «βλαχαδερό» θαυματούργησε. Δουλεύοντας δεκαοκτάωρα, πολλαπλασίασε τα προϊόντα, τα εργοστάσια, τις πωλήσεις, τις εξαγωγές. Ήταν δίκαιος και σωστός και οι συνεργάτες του τον σέβονταν. Αντιστάθηκε σε όλες τις προτάσεις εξαγοράς κι ενώ ο μεγάλος του ανταγωνιστής έγινε πολυεθνικός – παρέμεινε ελληνική εταιρία και δικαιώθηκε. (4 εργοστάσια, 1000 εργαζόμενοι).

Το ίδιο συνέβη και με την ROLCO-ΒΙΑΝΙΛ που την διαφήμισα αργότερα – για δεκαετίες αψήφησε τις σειρήνες των τεράστιων πολυεθνικών και κυριαρχούσε στην ελληνική αγορά. Ο εγκέφαλός της ήταν ο μέγας Έκτωρ Σουρουλίδης, δαιμόνιος χημικός που παρέλαβε κατάστημα χρωμάτων και το έκανε βιομηχανικό κολοσσό.

Άλλου είδους άνθρωποι αυτοί: έζησα τον Γεώργιο Δράκο (ΙΖΟΛΑ), τον Απόστολο Πίτσο (θαλερός, πλησιάζει τα 100!), τους αδελφούς Στράτου (Πειραϊκή-Πατραϊκή) και Μαρινόπουλου, τον ευπατρίδη Γιώργο Βαγιωνή, τον Ευάγγελο Παπαδόπουλο (μπισκότα) που μου σύστησε τη νεαρή κόρη του Ιωάννα λέγοντάς μου: «Αυτή θα κρατήσει το μαγαζί!». (Το κράτησε, ελληνικό και ακμαίο, ως σήμερα – 4 εργοστάσια, 1200 εργαζόμενοι).

Και ξέρετε κάτι: κανένας από αυτούς τους αυτοδημιούργητους δεν κάπνιζε πούρα σε πολυτελή λιμουζίνα με σοφέρ. Λιτοί και εργασιομανείς.

Η Ελλάδα τότε έσφυζε από δημιουργικότητα και παραγωγή. Σήμερα; «Σβησμένες όλες οι φωτιές, οι πλάστρες μες τη χώρα…»

Μιλάω για το τραγούδι.

Παρόλο που δεν πετύχαμε πολλά στον διεθνή εμπορικό στίβο (εξαιρούνται Μίκης, Μάνος, Vangelis) η ποιότητα της μουσικής και των στίχων μας είναι εξαίρετη.

Έτσι αποφάσισα να συντάξω έναν ύμνο στο ελληνικό τραγούδι, αναφέροντας απλά τα ονόματα των δημιουργών – όσα θυμήθηκα. Αλλά εσείς να σταματάτε σε κάθε όνομα και να ακούτε μέσα σας ένα τουλάχιστον τραγούδι. Οι επιλογές αντικατοπτρίζουν τα δικά μου κριτήρια και το προσωπικό μου γούστο. Σχόλια έχουμε, προσθέστε, αφαιρέστε, αντιδράστε!

Και πρώτα οι δύο Μεγάλοι: Θεοδωράκης, Χατζιδάκις – αξεπέραστοι. Πολύ κοντά τους ο Μέγας Σαββόπουλος, ο δικός μας Μπομπ Ντύλαν. Και αγγίζοντας την μεγαλοσύνη: Τσιτσάνης, Μικρούτσικος, Πλάτωνος, Μαρκόπουλος.

Πολύ ψηλά βάζω συνθέτες που μπορεί να μην έχουν μεγάλο έργο – έχουν όμως μεγάλα τραγούδια: Λοϊζος, Σπανός, Ξαρχάκος. Και μετά: Πλέσσας, Πάνου,  Κυπουργός, Καραΐνδρου, Κουγιουμτζής, Χατζηνάσιος, Σπανουδάκης, Μούτσης, Μάνου, Κραουνάκης, Πορτοκάλογλου, Παπαδόπουλος (Λάκης), Μαχαιρίτσας,  Νικολόπουλος, Γερμανός… Οι μεγάλοι ρεμπέτες: Μάρκος, Ζαμπέτας, Καλδάρας, Μητσάκης, Μπαγιαντέρας, Παπαϊωάννου, Χιώτης… Οι ιδιότυποι: με πρώτο και μοναδικό τον Κηλαηδόνη.  Οι πιο σύγχρονοι: Αγγελάκας, Κωνσταντίνος Βήτα, Θηβαίος, Παπακωνσταντίνου Θανάσης, Παπάζογλου, Δεληβοριάς…

Και βέβαια οι ποιητές μας (το «στιχουργοί» τους υποβιβάζει). Αναφέρω όσους έγραψαν στίχους για τραγούδια κι όχι όσους μελοποιήθηκαν εκ των υστέρων (Σεφέρης, Καββαδίας, Ρίτσος): Ελύτης (με τα Ρω του Έρωτα), Γκάτσος, Γκανάς, Ελευθερίου, Κριεζή (η Λιλιπούπολη μέγιστη!), Παπαδόπουλος Λευτέρης, Παπαγιαννοπούλου Ευτυχία, Τριπολίτης, Ρασούλης, Νικολακοπούλου, Δασκαλόπουλος, Αλκαίος – και πολλοί από τους νέους μας τραγουδοποιούς που γράφουν παράλληλα και τους στίχους.

Τι πλούτος! Και πόσους έχω αφήσει απέξω… Όπως συνθέτες κλασικής που έγραψαν και τραγούδια (Μαμαγκάκης, Κουνάδης,) τους παλιότερους «ελαφρούς» (Γιαννίδης, Χαιρόπουλος…) τους αρχοντορεμπέτες (Σουγιούλ, Μουζάκης).

Είμεθα έθνος ανάδελφον και πτωχευμένον. Αλλά σε μουσική και στίχο σκίζουμε. Που έλεγε κι ο Σαββόπουλος: «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι!»

Αποφάσισα να σου στέλνω ανταποκρίσεις από το παρόν μας. Μπορεί να σου φανούν χρήσιμες, αν ποτέ αποφασίσεις να ασχοληθείς με αυτή την περίεργη γωνιά του πλανήτη. Ίσως να μην είναι τόσο σημαντική όσο πιστεύει – αλλά σίγουρα είναι ιδιότυπη και ενδιαφέρουσα.

Θα είμαι όσο γίνεται πιο αντικειμενικός γιατί αν αποφασίσεις να βασιστείς στις αγορεύσεις των πολιτικών ή την αρθρογραφία των εφημερίδων, δεν θα καταλάβεις τίποτα και μάλλον θα τα παρατήσεις γρήγορα.

Λοιπόν εδώ στην Ελλάδα, το σωτήριον έτος 2015, έχουμε μία κυβέρνηση της Αριστεράς από ιδεολόγους ερασιτέχνες που εφαρμόζουν πολιτικές της Δεξιάς – και  μία Δεξιά αντιπολίτευση που δεν εφαρμόζει τίποτα, γιατί εδώ και μήνες ασχολείται με το αν, πότε, και πώς θα εκλέξει τον αρχηγό της. Επειδή απογοητεύθηκαν από τους υπολογιστές, υπολογίζουν τώρα να επανεισάγουν τον άβακα.

Έχουμε ακόμα οικονομολόγους που ομολογούν ότι δεν εξοικονομούν τίποτα. Χάσανε γύρω στα ογδόντα δις διαπραγματευόμενοι επί εξάμηνο, άλλα εικοσιπέντε ανακεφαλαιώνοντας τις τράπεζες (που δεν θα χρειάζονταν ανακεφαλαίωση αν δεν τις είχαν αποκεφαλίσει). Μάλιστα προσπαθώντας να αλώσουν τις τράπεζες και να τις κάνουν κρατικές – καταφέρανε απλώς να τις αφελληνίσουν εντελώς, εκχωρώντας τις σε ξένους.

Η αποτυχία είναι η κυρίαρχη εμπειρία αυτής της εποχής – σχεδόν οτιδήποτε επιχειρείται, αποτυγχάνει. Από πολιτική πρωτοβουλία μέχρι θεατρική παράσταση. Χρυσάφι πιάνουμε, χώμα γίνεται. Ένα δημοψήφισμα κάναμε και βγήκε ανάποδο. Οικονομία, Παιδεία, Υγεία, στο χειρότερο επίπεδο των τελευταίων ετών. Μόνον ο πληθυσμός αυξάνεται με τη ροή των προσφύγων. Όσο για την εξωτερική πολιτική, την έχουμε εμπιστευθεί σε ένα σοφό καθηγητή που διδάσκει ταυτόχρονα στο Χάρβαρντ, στην Οξφόρδη και στο Μάρμπουργκ. Μονάχα στο πανεπιστήμιο Πειραιώς δεν διδάσκει, γιατί έχει πάρει άδεια.  

Εκεί που πάντα πετυχαίνουμε είναι τα χρέη. Εκτός από το κρατικό εξωτερικό χρέος, που αποτελεί παγκόσμιο ρεκόρ, χρωστάμε παντού. Δεκάδες έγχρωμα δις στις Τράπεζες, πολλά δις οι φορολογούμενοι στην εφορία, δυόμιση δις οι καταναλωτές στην ΔΕΗ. Άλλα δέκα δις χρωστάει το κράτος στον ιδιωτικό τομέα, έξη δις χρωστάει ο ΕΟΠΥ…  Δις να δεις! Οι πάντες χρωστάμε παντού (και όλοι μαζί στη Μιχαλού). 

Δύσκολο έτσι; Κι όμως, αν ο Άδωνις εκλεγεί πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας, θα πρέπει να συνδιαλέγεται με την Μέρκελ και τον Κάμερον και άλλους βαρύγδουπους. Μπορεί η παράταξή του σήμερα να είναι σε ύφεση, αλλά δεν παύει, εκτός από αξιωματική αντιπολίτευση, να εκπροσωπεί την Ελλάδα στο Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, που είναι το μεγαλύτερο στο Ευρωκοινοβούλιο. Είτε μας αρέσει, είτε όχι, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες κυβερνούνται όχι από πρώτο-δεύτερη φορά Αριστερά, αλλά από πολλοστή φορά Κεντροδεξιά.

Ο Άδωνις είναι η πιο ενδιαφέρουσα – ανθρωπολογικά και πολιτικά – υποψηφιότητα για την ηγεσία της Ν. Δ. Ένας αυτοδημιούργητος άνθρωπος, με ξεκάθαρες δεξιές πολιτικές θέσεις, μαχητικός και δυναμικός. Σαν υπουργός άφησε πίσω του έργο. Στα τηλεοπτικά παράθυρα πρωταγωνιστεί.

Γιατί λοιπόν όχι τον Άδωνι;

Για δύο λόγους. Ο ένας είναι το παρελθόν του. Ακόμα και ως βιβλιοπώλης, δεν πούλαγε τόσο βιβλία, όσο άκρατο εθνικισμό – με φόντο την ελληνική σημαία και την Ακρόπολη, με ανταγωνιστές τον Λιακόπουλο και τον Πλεύρη. Όσο κι αν προσπαθεί να ξεχάσουμε την παρουσία του στο ΛΑΟΣ, δεν είναι εύκολο.

Ο άλλος είναι ο χαρακτήρας του. Αυτός ο δυναμικός αυθορμητισμός που του επιτρέπει να πρωταγωνιστεί στα τηλεοπτικά παράθυρα, γίνεται μειονέκτημα για κάποιον που θα φορτωθεί βαριές ευθύνες.

Για τους άλλους δύο συνυποψήφιους δεν έχω να πω κάτι. Ο Μεϊμαράκης είναι το παρελθόν. Θέλει η Ν. Δ. να γυρίσει πίσω; Όσο για τον Τζιτζικώστα είναι το κενόν. Θα του ταίριαζε η φράση που είπε ο Τσόρτσιλ για τον Άτλη: «Ένα άδειο ταξί σταμάτησε στην Ντάουνιγκ Στρητ, άνοιξε η πόρτα και κατέβηκε ο Άτλη».

Μένει ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Με τον ίδιο τρόπο που τον επέλεξα σε προηγούμενο άρθρο (6.10. «Ο Κωνσταντίνος, ο Κώστας και ο Τζιτζικώστας») δηλαδή δια της μεθόδου του αποκλεισμού, θεωρώ ότι είναι ο μόνος από τους υποψήφιους που μπορεί και να μιλήσει με την Μέρκελ και να ανανεώσει την Νέα Δημοκρατία. Επαναλαμβάνω ότι δεν θα τον ψηφίσω διότι δεν είμαι, ούτε προτίθεμαι να γίνω, μέλος της Ν. Δ. Αλλά με ενδιαφέρει πάρα πολύ η αξιωματική αντιπολίτευση να αποκτήσει ένα αρχηγό με συγκρότηση και κύρος.

Είναι παράλληλα και το πιο διαδεδομένο. Από τους προϊστορικούς χρόνους.

Η επιμονή σε αυτόν αποτελεί την απόδειξη πως η ανθρωπότητα δεν έχει ωριμάσει αρκετά ώστε να αξιοποιεί την σύντομη ζωή, απολαμβάνοντας τα ωραία της φύσης, της τέχνης, της τεχνολογίας. Την κάνει ακόμα πιο σύντομη και πιο οδυνηρή.

Έχει βρει άπειρες αφορμές για πολέμους: οικονομικές, θρησκευτικές, ιδεολογικές – ακόμα και ποδοσφαιρικές.

Έχω ένα γέροντα φίλο που οραματίζεται συνεχώς μία ουτοπία. Την κατάργηση των εξοπλισμών, των στρατών, των εθνών, των σημαιών. Σηκώνει μόνο μία σημαία, την Ολυμπιακή, και την χαρακτηρίζει: «Η μόνη σημαία που δεν έχει βαφτεί με αίμα».

Γράφει γράμματα σε ηγέτες και προέδρους, πρωθυπουργούς και βασιλείς, προωθώντας την ουτοπία του. Παίρνει ευγενικές απαντήσεις. Όλοι επαινούν τις καλές του προθέσεις. Ενώ παράλληλα ετοιμάζονται για το επόμενο μακελειό.

Ο αφελής! Θα λείψει ποτέ η βία από τον κόσμο; Αυτό είναι ο πόλεμος: μαζική βία.

Δεν υπάρχει δίκαιη βία – όπως δεν υπάρχει ξύλινο σίδερο. Είναι αντίφαση εν εαυτή. Η πρώτη λέξη αναιρεί την δεύτερη.

Καμία πράξη βίας δεν είναι δικαιολογημένη. Έστω κι αν αποτελεί απάντηση σε προγενέστερη βία. Έστω κι αν αποτελεί αντίδραση σε χειρότερη βία. Έστω κι αν γίνεται για καλό σκοπό. Για ιερό, υψηλό σκοπό.

Και η «νόμιμη βία», η κρατική; Και αυτή απαράδεκτη. Μόνο ως άμυνα είναι αποδεκτή. Και πάλι με το μικρότερο δυνατό ποσοστό καταναγκασμού και πόνου.

Εδώ ας θυμηθούμε την υψηλότερη ίσως σκέψη του Χριστιανισμού: «…όστις σε ραπίσει επί την δεξιάν σιαγόνα, στρέψον αυτώ και την άλλην». Στον παραδοσιακό νόμο: «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού», ο Ιησούς αντιτάσσει: «Αν σε χαστουκίσει κάποιος, γύρισε και το άλλο μάγουλο». Έτσι κόβεται ο φαύλος κύκλος της βίας.

Διότι, αναμφίβολα, κάπου πρέπει να κοπεί. Αλλιώς θα ανανεώνεται αέναα: Οι Τζιχαντιστές έκαναν αυτό, επειδή οι Γάλλοι έκαναν εκείνο, και οι Αμερικανοί το άλλο, και οι Σιίτες αυτό, και οι Σουνίτες, και οι Αλεβίτες, και οι αποικιοκράτες και οι Σταυροφόροι… και πίσω, αιώνες πίσω, στον Κάιν και τον Άβελ της Βίβλου.

Αν δεν μπορέσουμε να σταματήσουμε αυτή τη συνεχή αναπαραγωγή θα συνεχίζουμε την βιομηχανική παραγωγή της οδύνης και του θανάτου.

Πότε θα γίνει αυτό; Δεν ξέρω. Ίσως σε χίλια χρόνια. Η ανθρώπινη εξέλιξη αργεί.

Στον διάλογο για τη βία, εγώ, ως άθεος Χριστιανός, έχω μόνο μία απάντηση. Το κατά Ματθαίον κεφάλαιο ε΄, στίχος 39, για το ράπισμα. Και το άλλο μάγουλο!

Αυτή είναι νέα κήρυξη πολέμου. Μπορεί να μη νιώσαμε την πρώτη, της 11/9 (μερικοί ανεγκέφαλοι χάρηκαν κι όλα που χτυπήθηκαν οι Αμερικανοί) αλλά τώρα μας αφορά άμεσα.

Η Γαλλία είναι η χώρα που μας έδωσε τον διαφωτισμό, την σύγχρονη δημοκρατία, τα ατομικά δικαιώματα. Είναι η πατρίδα από όπου ξεκίνησε η Ελληνική Επανάσταση. Όποιος χτυπάει τη Γαλλία, χτυπάει όλους μας.

Και να μην ξανακούσω την ηλίθια δικαιολογία ότι και για τους τζιχαντιστές φταίει η Δύση. (Την λένε αυτοί που άλλωστε υποστηρίζουν πως για όλα φταίει η Δύση). Καμία Δύση δεν είπε στους Τζιχαντιστές να γίνουν βάρβαροι, να εξολοθρεύουν αμάχους, να αποκεφαλίζουν αιχμαλώτους, να καταστρέφουν έργα τέχνης, να εξανδραποδίζουν πληθυσμούς.

Κάθε θρησκεία, όταν κατάλληλα διαστραφεί, γίνεται κήρυγμα μίσους. Ακόμα και η θρησκεία της αγάπης μας έδωσε τις Σταυροφορίες, την Ιερά Εξέταση και τους «δεκάκις μύριους» νεκρούς της Εικονομαχίας. Η πίστη εύκολα γίνεται πάθος και η προσήλωση φανατισμός.

Αλλά το ότι σήμερα, στον 21^ο αιώνα, θα βλέπαμε φαινόμενα της «Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου» (όπου οι Γάλλοι Καθολικοί έσφαξαν τους Προτεστάντες), ότι θα πηγαίναμε δηλαδή έξη αιώνες πίσω στο σκότος μοιάζει απίθανο και είναι απάνθρωπο.

Η σκέψη μας στη Γαλλία και στο φως. Δεν πρέπει να σβήσει ούτε να δύσει. Κατακτήθηκε με αγώνες και θυσίες, ο σεβασμός στην ταυτότητα του Άλλου και στα δικαιώματά του. Είναι η κορύφωση του Δυτικού πολιτισμού – ο Παρθενώνας του. Και πρέπει να μείνει ψηλά, όρθιος και να ακτινοβολεί!

Να τώρα μόλις διαπίστωσα πως η πιστωτική μου κάρτα δεν μπορεί να πληρώσει ούτε 144 λίρες – την συνδρομή μου σε Αγγλικό επιστημονικό περιοδικό που διαβάζω πάνω από σαράντα χρόνια.

Τι είναι χειρότερο: επιστήμονες χωρίς ενημέρωση, επιχειρήσεις χωρίς πιστώσεις, ή κεφαλαιούχοι χωρίς κεφάλαια; Μα είναι απλό: άστεγοι χωρίς δουλειά. Που είναι το αποτέλεσμα των παραπάνω.

Και πότε θα ανακεφαλαιοποιηθούν πάλι οι τράπεζες, μήπως και λήξουν οι έλεγχοι των κεφαλαίων; Φαντάζομαι πως οι επικεφαλής τους, χωρίς κεφάλαια, θα έχουν πάθει πονοκέφαλο. Κεφαλαιώδες!

Βέβαια, μέχρι πριν μερικούς μήνες οι επικεφαλής του ΣΥΡΙΖΑ ζητούσαν τα κεφάλια των τραπεζιτών επί πίνακι. Τώρα θα τους δώσουν κεφάλαια – για τα κεφάλια τους όμως, πώς στέκουν, δεν είμαι σίγουρος…

Και τι περίεργο: έχουμε μία αριστερή κυβέρνηση που θεωρεί τον καπιταλισμό (ελληνιστί: κεφαλαιοκρατία) ως την μεγαλύτερη πληγή της ανθρωπότητας. Παρόλα αυτά τον εφοδιάζει με κεφάλαια γιατί διαπιστώνει πως ακόμα και εκεί όπου κυβερνούν αντικαπιταλιστές, για να κινηθεί η οικονομία, χρειάζονται ΚΕΦΑΛΑΙΑ με κεφαλαία.

Αν κάνουμε μία ανακεφαλαίωση της πορείας του ΣΥΡΙΖΑ από τον Δεκέμβριο μέχρι σήμερα θα φανεί μία κεφαλαιώδης διαφορά. Ότι από την ρήση Βαρουφάκη (όταν απέρριψε τα 7,2 δις): «δεν θέλουμε κεφάλαια αλλά αξιοπρέπεια» φτάσαμε στην παραδοχή: «δώστε τα δύο – και τα κεφάλια μέσα!».

Μπήκε και ο σύγχρονος κεφαλικός φόρος, ο ΕΝΦΙΑ, και ανάσανε το κράτος. Οι πολίτες βέβαια έπαθαν εγκεφαλικό.

Θυμήθηκα την μακαρίτισσα την μάνα μου που μου έλεγε ότι πρέπει να αποκτήσω κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μου. Ναι, αλλά τώρα έγινε κεραμίδα πάνω στο κεφάλι μου!

Σταματάω γιατί με έπιασε κεφαλαλγία – κοινώς πονοκέφαλος… Αργότερα, αν χαλαρώσει το κεφαλοκλείδωμα, ίσως γράψω και άλλα κεφάλαια...

Θα τους απογοητεύσω όλους.

Η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου («ποιόν λαό αγαπώ;») είναι απλή και σύντομη: Κανένα! Διότι μου είναι αδύνατο να αγαπήσω ένα λαό. Έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, μάλιστα. Όμως ο λαός είναι μία αφηρημένη έννοια που δεν μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα – εκτός από εθνικιστικά ή ρατσιστικά.  (Δύο όψεις του ιδίου νομίσματος). Κι επειδή δεν είμαι εθνικιστής ή ρατσιστής δεν τρέφω συναισθήματα απέναντι σε λαούς. Και προσπαθώ, όσο γίνεται, να αποφεύγω τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα. (Ξέρετε: «Οι Βέλγοι είναι έτσι», «οι Ιταλοί αλλιώς»).

Αντίθετα με τους περισσότερους Έλληνες που βλέπουν τους λαούς σαν γκόμενες («μας αγαπάνε – δεν μας αγαπάνε») δεν έχω τέτοιες ψευδαισθήσεις. Ξέρω συμπαθητικούς Γερμανούς – αλλά και αντιπαθέστατους. Πάντα μιλάω για άτομα. Μπορεί να μου αρέσει ο τρόπος ζωής ενός λαού (η Ελβετική τάξη – ή η βραζιλιάνικη αταξία) αλλά αυτό δεν οδηγεί σε συναισθηματική σχέση (σιγά μην αγαπήσω όλους τους Ελβετούς!).

Και τους Έλληνες; Μα και γι αυτούς ισχύει το ίδιο. Υπάρχουν Έλληνες που αγαπώ και άλλοι που αντιπαθώ. Δεν το κάνω επειδή είναι Έλληνες αλλά επειδή είναι αυτό που είναι. Φυσικά για τον τόπο που μεγάλωσα έχω συναισθήματα. Δεν είμαι εθνικιστής – αλλά είμαι πατριώτης. Που σημαίνει πως αγαπάω την πατρίδα μου και την γλώσσα μου σαν τα οικεία μου πράγματα – όπως το σπίτι που μεγάλωσα, ή την γειτονιά μου.

Τους Έλληνες τους πονάω – σαν συνοδοιπόρους, μοίρα και τύχη. Κι όταν τους κρίνω αυστηρά, δεν είναι επειδή τους μισώ, αλλά επειδή νοιάζομαι γι αυτούς. Πιο φιλέλληνας είναι αυτός που κρίνει και παιδεύει, από αυτόν που ζητωκραυγάζει. Και πολύ περισσότερο από αυτόν που θεωρεί τους Έλληνες ανώτερους, περιούσιο λαό και άλας της γης. Αυτός τους έχει βλάψει πιο πολύ από όλους τους εχθρούς τους.

«Ένας Έλληνας κάνει ό, τι μπορεί για να μεγαλώσει  το άνοιγμα ανάμεσα επιθυμία και πραγματικότητα… Βασικοί παράγοντες για το μεγάλωμα του ανοίγματος η μόνιμη τάση υπερβολής που μας οδηγεί πάντα στα άκρα, και η επίσης μόνιμη εσωτερική μας αντίφαση και παλινδρόμηση. ( ) Βασικά ο Έλληνας αγνοεί την πραγματικότητα. Ζει δυο φορές πάνω από τα οικονομικά του μέσα. Υπόσχεται τα τριπλά από όσα μπορεί να κάνει. Γνωρίζει τα τετραπλάσια από όσα πραγματικά έμαθε. Αισθάνεται (και συναισθάνεται) τα πενταπλάσια από ότι πραγματικά νιώθει».

Η χώρα  της υπερβολής και των μύθων. Κάθε μέρα νέα παραδείγματα.

Ποιο είναι το θέμα της ημέρας; Το ότι οι φοιτητές πήραν με τις ντομάτες τους αξιολογητές της σχολής τους; Μπα – έτσι κι αλλιώς τα πανεπιστήμιά μας παράγουν αποκλειστικά κούτσουρα. Όχι βέβαια: το θέμα που έχει ξεσηκώσει την Βουλή και την πολιτική ηγεσία του τόπου, είναι η τελευταία ιστορική μας διαμάχη: τι ήταν η εξολόθρευση των Ποντίων από τους Τούρκους; Απλή σφαγή; εθνοκάθαρση; ολοκαύτωμα; γενοκτονία;

Αν νομίζετε πως θα μπω μέσα στην έριδα – κάνετε λάθος. Το θέμα ανήκει στους ιστορικούς και τους νομικούς με ειδίκευση στο διεθνές δίκαιο. Δεν είμαι ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Αλλά μου κάνει εντύπωση πως οι πιο φανατικοί συνομιλητές (αν μπορούμε να θεωρήσουμε συνομιλία την φωνασκία) δίνουν μάχη για να στηρίξουν την χειρότερη εκδοχή. Τελικά όλες οι ονομασίες αφορούν μία αποτρόπαιη πράξη: δολοφονήθηκαν χιλιάδες άνθρωποι με τον πιο φρικτό τρόπο. Όπως και να την κατονομάσεις, καταδεικνύει αφόρητη οδύνη. Υπερθετικά στον θάνατο δεν υπάρχουν.

Το θέμα προέκυψε από τότε που μερικά κράτη αποδέχθηκαν τη γενοκτονία των Αρμενίων. Οπότε γεννήθηκε ένας μακάβριος ανταγωνισμός. Γιατί δηλαδή οι Αρμένιοι (ας μην μιλήσουμε για τους Εβραίους) και όχι εμείς; Κι επειδή οι ιστορικοί δεν φαίνονταν πρόθυμοι να μας χαρίσουν μία γενοκτονία, την ψηφίσαμε μόνοι μας, αναγορεύοντας την Βουλή μας σε πανεπιστημιακή σχολή ιστορικών ερευνών.

Και καυγαδίζουμε τώρα επειδή ο κατά τα άλλα ανεκδιήγητος υπουργός Φίλης, έχει άλλη άποψη. Θέλουμε να εξασφαλίσουμε για το λαό μας το χειρότερο – την γενοκτονία. Έτσι θα νιώθουμε ακόμα περισσότερο θύματα (μας αρέσει αυτό) και θα υποδαυλίζουμε πιο έντονα την έχθρα (αυτό κι αν μας αρέσει!).

Δεν κοιτάμε λέω εγώ, τα σημερινά καυτά μας προβλήματα, παρά τσακωνόμαστε πάλι για το παρελθόν. Έχουμε φτάσει να  είμαστε 95% παρελθόν, 5% παρόν και καθόλου μέλλον. Και το μόνο που μας απασχολεί είναι το επιτύμβιο που θα γράψουν στους τάφους μας…

Ένα παράδειγμα: οι ρυθμίσεις της εργαλειοθήκης ΟΟΣΑ για το γάλα. «Θα βλάψουν τους γαλακτοπαραγωγούς!». Ναι, αλλά θα ωφελήσουν όλους τους καταναλωτές, που θα βρίσκουν φθηνότερο γάλα.

Ποιο είναι το γενικό συμφέρον; Μα, προφανώς, των καταναλωτών. Αυτοί είναι οι συντριπτικά περισσότεροι. Οι (συμπαθείς κατά τα άλλα) γαλακτοπαραγωγοί οφείλουν να αναδιοργανωθούν. Να βελτιώσουν την ποιότητα και την παραγωγικότητα τους ώστε να γίνουν ανταγωνιστικοί. Μόνον έτσι θα σταθούν απέναντι στο εισαγόμενο γάλα. Η κρατική προστασία, σε αυτή την περίπτωση, μόνο φαινομενικά τους ωφελεί – μακροχρόνια τους βλάπτει.  

Ανάλογη περίπτωση τα φαρμακεία. Οδυρμός για τα συμφέροντα των φαρμακοποιών. Ποιος νοιάζεται για το συμφέρον των καταναλωτών; Λίγο χαλάρωσε η συντεχνιακή προστασία και ξαφνικά βρίσκαμε φάρμακο όποτε το χρειαζόμαστε!

Υπερασπιζόμαστε τα δίκαια των ταξιτζήδων, των δικηγόρων και συμβολαιογράφων, και πολλών άλλων τάξεων – και δεν πολεμάμε για τα δικά μας. Υποστηρίζουμε με τον επάρατο συναισθηματισμό μας όποιον μας είναι συμπαθής. Βάζουμε τον κυρ Μήτσο τον γαλατά πάνω από την πολυεθνική Νεστλέ. Αλλά δεν του κάνουμε καλό, διότι έτσι δεν θα καταφέρουν ποτέ οι κυρ Μήτσοι να φτιάξουν μία Ελληνική Νεστλέ.

Μεταρρυθμίσεις δεν γίνονται – κι ούτε θα γίνουν – γιατί όλο και κάποια ιδιωτικά συμφέρονται βλάπτονται, κάποιος ξεβολεύεται και φωνάζει. Το σύνολο (που μπορεί να ωφελείται από τη μεταρρύθμιση) δεν έχει φωνή. Πόσο οργανωμένοι είναι οι πελάτες των δικηγόρων ή των ταξιτζήδων; Πού είναι η «κοινωνία πολιτών»;

Σωστά λέει ο Στέλιος Ράμφος ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει δημόσιος χώρος. Υπάρχουν μόνο πολλοί αλληλοσυγκρουόμενοι ιδιωτικοί. Ο καθένας υπερασπίζεται το σόι του, την φάρα, την κλίκα, το χωριό, την συντεχνία του. Κι όταν απουσιάζει ο δημόσιος χώρος, πού να σταθεί το δημόσιο συμφέρον;

Πολύ πριν από τον Ράμφο, ο Ρουσώ είχε διακρίνει την «γενική θέληση» (volonté générale) από την ιδιωτική (volonté particulière) και την «θέληση όλων» (volonté de tous). Η πρώτη εκφράζει το γενικό συμφέρον – μία ιδανική συνισταμένη. Η δεύτερη το ατομικό και η τρίτη είναι απλώς το άθροισμα όλων των ιδιωτικών βουλήσεων, χωρίς συγκερασμό απόψεων – δηλαδή το κατακερματισμένο χάος. Η σημερινή Ελλάδα.

Οι πολιτικοί μας μιλάνε για τον «λαό», απευθύνονται στο «λαό». Ενώ βέβαια γνωρίζουν ότι «λαός» δεν υπάρχει. Γι αυτό συναλλάσσονται με τους πελάτες τους και στο λαό πουλάνε αέρα σε λαμπερή συσκευασία – όπως μπαλόνια... 

1. Ανδρωθήκατε στην Ελλάδα των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Είναι η εποχή που ο αστικός κόσμος, το φιλελεύθερο Κέντρο του Μεσοπολέμου συνθλίβεται ανάμεσα στα συγκρουόμενα άκρα. Τι σήμαινε για σας προσωπικά, για την πνευματική σας εξέλιξη, αυτή η διαρκής πόλωση που ταλάνισε τη χώρα από τον Εμφύλιο ως τη δικτατορία;

Τελείωσα το Κολλέγιο Αθηνών το 1954 και τον ίδιο χρόνο έφυγα για σπουδές φιλοσοφίας στην Γερμανία, όπου έζησα ως το 1960. Έτσι ουσιαστικά δεν έζησα την δεκαετία του 50 στην Ελλάδα. Το Κολλέγιο εκείνη την εποχή ήταν «φιλελευθερισμός στην πράξη». Είχαμε ελευθερίες αδιανόητες για Ελληνικό σχολείο, μαθητική αυτοδιοίκηση, δικά μας προγράμματα μαθημάτων, πολλούς ξένους καθηγητές (ακόμα κι από το Harvard, που έκαναν έρευνα ή sabbatical στην Ελλάδα) αλλά και πολλούς έλληνες αριστερούς καθηγητές πανεπιστημιακού επιπέδου που κατέφευγαν στο μόνο σχολείο όπου δεν τους ζητούσαν πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων. Υπήρχε ένας ανοιχτός διάλογος που λειτούργησε για μένα ως πρότυπο.

Νομίζω ότι εκεί, εξ απαλών ονύχων, υιοθέτησα την φιλελεύθερη στάση. Γιατί μια και ο φιλελευθερισμός δε έχει δόγματα παρά μόνο αξίες, με κορυφαία το πρόταγμα της ελευθερίας, είναι περισσότερο μία στάση παρά ιδεολογία.

2. Είστε από τους λίγους διανοουμένους που στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης κράτησαν απόσταση από την αριστερά, που της άσκησαν μάλιστα κριτική υπερασπιζόμενοι θέσεις θεωρούμενες αστικές και φιλελεύθερες. Ποιο υπήρξε το κέρδος, ποιο το τίμημα;

Αντίθετα με τους περισσότερους προβληματισμένους νέους εκείνης της εποχής (μεταξύ των οποίων οι φίλοι και συμμαθητές μου στη Γαλλική φιλολογία Κωνσταντίνος Τσουκαλάς και Νίκος Πουλαντζάς) λόγω της θητείας μου στην Γερμανία, δεν επηρεάστηκα από την παντοδύναμη τότε Γαλλική Αριστερά. Ήταν η εποχή που οι Γάλλοι φοιτητές φώναζαν: «Καλύτερα να κάνω λάθος με τον Σαρτρ παρά να είμαι σωστός με τον Αρόν!» Κι όμως ο Raymond Aron, o Albert Camus και ο Κορνήλιος Καστοριάδης δικαιώθηκαν, ενώ ο Μαοϊστής Σαρτρ μόνον ως εφιαλτική γραφικότητα παραμένει.

Αντίθετα εγώ, έχοντας επισκεφθεί και περιηγηθεί την Ανατολική Γερμανία κι έχοντας βιώσει την Ουγγρική επανάσταση του 1956, είχα μία άμεση πείρα από την πραγματικότητα του Υπαρκτού Σοσιαλισμού. Προσθέστε σε αυτά τον μόνιμο σκεπτικισμό μου απέναντι σε κάθε δογματισμό – και θα έχετε τη απάντηση γιατί βρέθηκα απέναντι στην Αριστερά. Βέβαια αυτό το πλήρωσα και το πληρώνω ακόμα, αποκληθείς φασίστας κλπ. Το βιβλίο μου «Μετά τον Μαρξ» (1987), που ήταν μια ψύχραιμη επιστημονική ανάλυση του Μαρξισμού, εισέπραξε άφθονες ύβρεις. Σήμερα θα το προσυπέγραφαν οι περισσότεροι Αριστεροί.

3. Οι αριστεροί όταν αναφέρονται στον υπαρκτό σοσιαλισμό συχνά κάνουν λόγο για «τα ιδανικά που προδόθηκαν». Μπορεί κανείς να μιλήσει αναλογικά για έναν «υπαρκτό φιλελευθερισμό» στη Δύση, κι αν ναι πώς τον κρίνετε σήμερα με μέτρο τα ιδεώδη που τον έθρεψαν; Μετά τον Σνόουντεν, μετά το Γουαντάναμο, πόσο ισχυρά είναι τα ηθικά του θεμέλια;

Μα τι σχέση έχει το Γκουαντάναμο και οι μυστικές υπηρεσίες με τον φιλελευθερισμό; Ίσα ίσα που ο Φιλελευθερισμός πρώτος διατύπωσε και θεμελίωσε τα ανθρώπινα δικαιώματα – άρα είναι διαμετρικά αντίθετος προς κάθε παρόμοια πρακτική. Το απλουστευτικό λάθος που κάνουν πολλοί έλληνες είναι να θεωρούν φιλελεύθερο οτιδήποτε Δυτικό ή Βορειοαμερικανικό. Παρόλο που τα κράτη τους (ιδιαίτερα οι ΗΠΑ) θεμελιώθηκαν σε φιλελεύθερες αρχές, και εκεί οι πραγματικοί Liberals για να μην πω Libertarians είναι μειοψηφία.

4. Πώς βλέπετε το διαρκές άνοιγμα της ψαλίδας των ανισοτήτων υπέρ των πλουσίων στις δυτικές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες αλλά και την επίμονη κριτική που ο φιλελευθερισμός δέχεται από την πλευρά όσων οικολόγων βλέπουν σ’ αυτόν μια εγωιστικά ανθρωποκεντρική, αντιπεριβαλλοντική, ευδαιμονιστική ιδεολογία; 

Φοβάμαι πως εδώ έχουμε πάλι την κλασική σύγχυση ανάμεσα σε φιλελευθερισμό και νέο-φιλελευθερισμό. Ίσως θα ήταν χρήσιμο, πριν προχωρήσουμε στην συνέντευξη να δώσω μερικούς βασικούς ορισμούς για να είναι σαφές τι εννοώ («ονομάτων επίσκεψις»).

Ο Φιλελευθερισμός είναι μία πολιτική φιλοσοφική θεωρία που ξεκίνησε τον 17ο αιώνα και τόνισε την προτεραιότητα της ελευθερίας ως πολιτικής και κοινωνικής αξίας. Απέρριψε τις τότε κυρίαρχες ιδέες των κληρονομικών προνομίων, της κρατικής θρησκείας, της απόλυτης (ελέω Θεού) μοναρχίας. Ο ιδρυτής του Τζον Λοκ όρισε πως κάθε άτομο έχει ένα φυσικό δικαίωμα στην ζωή, την ελευθερία και την ατομική ιδιοκτησία. Από εκεί οι εξελίξεις στην θεωρία και την πράξη οδήγησαν στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, την διάκριση των εξουσιών, την θέσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, το κράτος δικαίου – πράγματα σήμερα αυτονόητα, αλλά ανύπαρκτα πριν δυόμιση αιώνες. (Και ακόμα ανύπαρκτα σε μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας).

Προς διάκρισιν:

Ο Νέο-φιλελευθερισμός είναι μία καθαρά οικονομική τοποθέτηση. Ξεκίνησε στα μέσα του 20ου αιώνα. Σύμφωνα με τους αντιπάλους του – οι υπερασπιστές του έχουν αντικρουόμενες απόψεις – έχει τα εξής βασικά χαρακτηριστικά: α) πρωτείο της αγοράς, β) μικρότερο κράτος, με περιορισμό του κοινωνικού κράτους, γ) απορρύθμιση και κατάργηση κρατικών παρεμβάσεων και νόμων που εμποδίζουν την επιχειρηματικότητα δ) ιδιωτικοποιήσεις ε) υποκατάσταση της αρχής του «κοινού καλού» με την ατομική πρωτοβουλία και υπευθυνότητα. Το κύριο μέλημα του Ν.Φ. είναι η αποτελεσματικότητα. Με την εφαρμογή των αρχών του, ισχυρίζεται ότι θα παραχθεί περισσότερος πλούτος. Η κατανομή του, τον απασχολεί λιγότερο.  (Δεν είναι περίεργο πως είναι τόσο αντιπαθής. Είναι κατά βάσιν μία εγωιστική θεωρία).

Κατά τη γνώμη μου ο Ν. Φ. δεν είναι αυτοτελής οικονομική θεωρία. Είναι κυρίως μία αντίδραση στον κρατισμό και τον γραφειοκρατικό σοσιαλισμό. Και σαν αντίδραση μπορεί να είναι εξισορροπητικά χρήσιμος.

5. Στο «Απόλυτο και το Τάβλι» μιλήσατε για τη σπουδαία συνεισφορά του σκεπτικισμού στον φιλοσοφικό στοχασμό. Από την άλλη πλευρά, θεμέλιο της φιλελεύθερης σκέψης υπήρξε εξ αρχής η αδιαπραγμάτευτη πίστη στον ορθό λόγο και τις δυνατότητές του. Στις μέρες μας πολλοί επικρίνουν τον φιλελευθερισμό ότι όλο και συχνότερα προσκολλάται σε δογματισμούς, στη μισαλλοδοξία (λ.χ. έναντι των θρησκειών), στην πολιτική ορθότητα. Πιστεύετε ότι έχουν βάση οι επικρίσεις αυτές;

Μα η «αδιαπραγμάτευτη πίστη στον ορθό λόγο» οδηγεί αναγκαστικά στον σκεπτικισμό, μια και όπως ξέρουμε στην φιλοσοφία όπως και στην επιστήμη δεν υπάρχουν δόγματα δηλαδή τελεσίδικες αλήθειες – μόνο στις ιδεολογίες και τις συγγενικές τους θρησκείες. Έτσι οι σκεπτικοί (όπως και οι σημερινοί επιστήμονες) δέχονται κάτι ως ορθό εφόσον λειτουργεί στην πράξη, έτοιμοι να αναθεωρήσουν αν βρεθεί μία καλύτερη θεωρία. (Είναι το belief του Hume ή η «τήρησις βιωτική» των αρχαίων). Η πιο επιτυχημένη εφαρμογή της ανοιχτής ελεύθερης σκέψης του φιλελευθερισμού, είναι στην επιστημονική μέθοδο που αποδείχθηκε ο πιο αποτελεσματικός τρόπος σκέψης.

Από αυτή την άποψη, ο φιλελευθερισμός είναι κοντά στον Σκεπτικισμό – επειδή είναι μία ανοικτή θεωρία, όπως η «ανοιχτή κοινωνία» την οποία επαγγέλλεται.

Να επισημάνω πως για μένα ο ορθολογισμός δεν είναι ιδεολογία (μιλήσατε για πίστη) – είναι ο τρόπος που σκεπτόμαστε δομημένα. Το Α=Α που μας επιτρέπει να επικοινωνούμε. Ακόμα και αυτοί που είναι εναντίον του, αναγκάζονται να τον χρησιμοποιούν, στην προσπάθειά τους να τον αναιρέσουν. Έξω από τον ορθολογισμό υπάρχουν υπέροχα πράγματα – η ποίηση, η μουσική, η τέχνη, η θρησκεία – που νοηματοδοτούν τη ζωή μας, αλλά δεν προσφέρονται ως επιχειρήματα για διάλογο.

Θα προσθέσω ακόμα πως φιλελευθερισμός και σοσιαλισμός δεν είναι αντιφατικές έννοιες, δεν αποκλείουν η μία την άλλη, όπως πιστεύουν πολλοί. Θα ήθελα να παραπέμψω σε ένα σύντομο κείμενο που έγραψα ως πρόλογο στο βιβλίο των Τάκη Μίχα και Δημήτρη Σκάλκου «Φιλελεύθερη Σοσιαλδημοκρατία», 2005.

6. Έχετε υποστηρίξει ότι στα αυταρχικά καθεστώτα ισχυροί δημιουργοί υπήρξαν μόνο οι διωκόμενοι. Όμως η δυτική ευζωία, η άκριτη λατρεία της ελευθερίας, της δικαιωμάτων, της αυτοπραγμάτωσης έχει κι αυτή κατηγορηθεί ότι εκτρέφει την μετριότητα και τον κομφορμισμό. Πόσο στενή θεωρείτε εντέλει τη σχέση δημιουργίας και πολιτικής περιρρέουσας ατμόσφαιρας; Είναι η ελευθερία κι εκείνη ένα αγαθό του οποίου μπορεί να γίνει κατάχρηση;

Στα πάντα μπορεί να γίνει κατάχρηση. Στο θεωρητικό μου κείμενο «Σύστημα Ελευθερίας» (δημοσιεύθηκε πριν 28 χρόνια) αντιπαραβάλω την «ελευθερία του ενός» στην «ελευθερία όλων». Μόνο μία ισορροπημένη σχέση μπορεί να δώσει μία δίκαιη, σωστά φιλελεύθερη κοινωνία. Φιλελευθερισμός χωρίς δικαιοσύνη είναι ασυδοσία.

7. Εσείς συμφωνείτε με αυτή την εκτίμηση ότι οι δυτικές χώρες ρέπουν πλέον προς τον κομφορμισμό; Βλέπετε σημεία καταχρήσεως της ελευθερίας στην Ελλάδα και στις χώρες αυτές; 

Εξαρτάται τι κριτήρια χρησιμοποιείτε. Πριν χίλια χρόνια δεν υπήρχε στον κόσμο ούτε ένας αυτεξούσιος πολίτης. Πριν 100 χρόνια δεν υπήρχαν ούτε δέκα δημοκρατίες. Οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία, η Greenpeace κλπ είναι δημιουργήματα των τελευταίων πενήντα ετών.

Βλέποντας λοιπόν με μία μακρύτερη προοπτική θα έλεγα ότι ποτέ στην ιστορία της η ανθρωπότητα (αλλά και η Ελλάδα) δεν ήταν τόσο ελεύθερη όσο σήμερα. Αυτό δεν σημαίνει πως έχουμε κατακτήσει το 100% - ίσως ούτε το 50%. Αλλά να μην ξεχνάμε πως μόλις πριν από ενάμιση αιώνα καταργήθηκε η δουλεία!

Επίσης να πω ότι κανένα πολιτικό σύστημα δεν υπήρξε τόσο παραγωγικό στις τέχνες,  στις επιστήμες και στα κοινωνικά δικαιώματα, όσο το φιλελεύθερο.

8. Εθνική ιδέα και φιλελευθερισμός συμπορεύθηκαν στα καθ’ ημάς όπως και στην Ευρώπη έως πολύ πρόσφατα. Η ίδρυση ή επανασύσταση 26 εθνικών κρατών στην ανατολική Ευρώπη και την πρώην ΕΣΣΔ μετά το 1990, λ.χ., θεωρήθηκε ήττα του ανελεύθερου κομμουνιστικού διεθνισμού και θρίαμβος του φιλελεύθερου ιδεώδους της αυτοδιάθεσης των λαών. Τα τελευταία όμως χρόνια στη Δύση, πολλοί φιλελεύθεροι επικρίνουν έντονα τα εθνικά κράτη στο όνομα της παγκοσμιοποίησης ή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Εσείς πώς εξηγείτε την όψιμη αυτή ταύτιση του φιλελευθερισμού με διεθνιστικές θέσεις;

Να αντιδράσω στο «καθ’ημάς». Ουδέποτε υπήρξε φιλελευθερισμός στην Ελλάδα – κι αυτό είναι εύλογο μια και ο φιλελευθερισμός είναι παιδί του Διαφωτισμού, ο οποίος ποτέ δεν μας επισκέφθηκε. Αντίθετα θα έλεγα πως ο ελληνικός εθνικισμός ήταν αντι-φιλελεύθερος μια και αμφισβητούσε και καταπατούσε βασικά ανθρώπινα δικαιώματα (σκεφθείτε την τύχη των μειονοτήτων μας). Ο φιλελευθερισμός μπορεί να συμπορεύτηκε χρονικά με τα εθνικά κράτη, διαπνέεται όμως από μία οικουμενικότητα που τον κάνει υπερεθνικό. Για να παραφράσω έναν τίτλο του Σαρτρ, «ο φιλελευθερισμός είναι ένας ανθρωπισμός». Θεμελιώνοντας τις ανθρώπινες ελευθερίες, με τον τρόπο που το έκανε ο Καντ – αποκτά αυτόματα μία οικουμενική διάσταση.

9. Εσείς πώς ερμηνεύετε το γεγονός ότι ειδικά σε χώρες παραδοσιακά λίκνα της φιλελεύθερης ή και ελευθεριακής σκέψης,  όπως  η Σκωτία και η Καταλωνία, η ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας κερδίζει διαρκώς έδαφος; Δεν είναι αντίφαση η οικονομική και τεχνολογική παγκοσμιοποίηση να χαρακτηρίζεται ακριβώς από τη ραγδαία αύξηση των νέων εθνοκρατικών οντοτήτων; 

Ο εθνικισμός είναι μία σχετικά σύγχρονη νόσος που όμως έχει πιάσει βαθιές ρίζες και θα μας ταλαιπωρήσει ακόμα αρκετά. Όπως οι ιδεολογίες και οι θρησκείες είναι από τα στοιχεία ανωριμότητας στον άνθρωπο που σε πολλά δεν έχει ακόμα ενηλικιωθεί.

10. Ένας διανοητής πολύ διαφορετικός από εσάς, ο Στέλιος Ράμφος, αποκάλεσε κάποτε το έργο του «ερμηνευτική του νέου ελληνισμού». Ο τίτλος είναι πρόσφορος για να περιγράψει και μεγάλο τμήμα του δικού σας έργου. Στα γραπτά σας η αμφιθυμία, η ελξαπώθηση απέναντι στην σύγχρονη Ελλάδα μοιάζει διαρκής. Σας έχουν αποκαλέσει ελληνολάτρη αλλά και μισέλληνα.  Σφάλλει κανείς αν εντοπίσει εδώ το ζωτικό νεύρο  της σκέψης και της γραφής σας;

Με τον Ράμφο ξεκινήσαμε διαμετρικά αντίθετοι (τόσο στην αριστερή όσο και στην ελληνοκεντρική εποχή του) αλλά εδώ και είκοσι χρόνια πορευόμαστε παράλληλα. Τον εκτιμώ βαθύτατα για την γενναιότητα του να κάνει στροφή 180 μοιρών και να αναθεωρήσει βασικές του απόψεις. Είναι σπάνιος αυτός ο συνδυασμός απόλυτης εντιμότητας και πρωτότυπης σκέψης.

Όσο για μένα – φυσικά και είμαι ελληνολάτρης. (Έχω χαρακτηρίσει τον εαυτό μου «ελληνόπληκτο»). Εκτός από την βαθύτατα φιλελληνική «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας», έγραψα και φωτογράφησα το «Φως των Ελλήνων», ένα βιβλίο που θα άρεσε πολύ στον Περικλή Γιαννόπουλο.

Αν δεν είχα πάθος με την Ελλάδα, πώς θα είχα τη δύναμη να πολεμήσω για μια χώρα καλύτερη;

11. Αυτοχαρακτηρίζεστε «Ευρωπαίος γεννημένος στην Ελλάδα». Ήδη στον χαρακτηρισμό διακρίνει κανείς την κριτική αιχμή κατά της ενδημικής μας πατριδοκαπηλίας. Στην κριτική σας των κακώς κειμένων έχετε κατηγορηθεί συχνά ως απόλυτος, ως καταστροφολόγος, ως Nestbeschmutzer. Μήπως όμως και ο επίμονος αυτοοικτιρμός τροφοδοτεί ακούσια εκείνες τις  παραμυθητικές ανοησίες που ταυτίζουν τον Νεοέλληνα με τον Περικλή και τον Λεωνίδα; Μήπως ένα υγιές αίσθημα υπερηφάνειας για αυτό που είμαστε, εκτός από αποτέλεσμα είναι και προϋπόθεση της ορθής αυτοκατανόησης;

Φυσικά. Είχα την τύχη να μεγαλώσω δίγλωσσος να γίνω μετά τετράγλωσσος, να καταπιώ τόνους βιβλίων στο πρωτότυπο, να ταξιδέψω και να ζήσω σε ξένες χώρες. Όλα αυτά με έκαναν καλό Ευρωπαίο και άρα ακόμα καλύτερο Έλληνα. Πιο συνειδητό και πιο εναργή. Γιατί μόνον αν κατανοήσεις το διαφορετικό μπορείς να καταλάβεις το όμοιο. Η «Ελληνική Υπερβολή» (κεφάλαιο της «Δυστυχίας») με έβρισκε πάντοτε αντίθετο.

12. Το 2014 συμπληρώνονται 150 χρόνια από τη γέννηση του Ελευθέριου Βενιζέλου. Οι σημερινοί Έλληνες φιλελεύθεροι σπανίως αναφέρονται σ’ αυτόν. Πιστεύετε ότι υπάρχει κάτι σαν φιλελεύθερη παράδοση στην Ελλάδα, μια παρακαταθήκη ιδεών και ιστορικής πείρας δηλαδή χρήσιμων για το μέλλον, ή είμαστε καταδικασμένοι να επιστρέφουμε πάντοτε στην αφετηρία, όπως ο Σίσυφος στον βράχο του;

Όπως είπα και πριν, ο φιλελευθερισμός δεν ρίζωσε – ούτε καν άγγιξε την χώρα μας. Είναι τραγικό αλλά στην Ελλάδα ο νέο-φιλελευθερισμός έγινε γνωστός πριν από τον φιλελευθερισμό – κι ας γεννήθηκε αιώνες μετά! Έτσι λερώθηκε το όνομα της ευγενέστερης πολιτικής τάσης στην οποία οφείλουμε τα πάντα: Την σύγχρονη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τον διαχωρισμό των εξουσιών, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ελευθερία του λόγου. 

Οι Φιλελεύθεροι του Βενιζέλου ήταν μόνο κατ’ όνομα. Βέβαια για την εποχή ήταν μία προοδευτική τάση που βγήκε από τον αστικό χώρο και προώθησε αρκετά ρηξικέλευθα μέτρα – από τα οποία ελάχιστα καρποφόρησαν, όπως συνήθως συμβαίνει στην χώρα μας. Τρέμουμε το καινούργιο κι ας είναι διακοσίων ετών…

13. Θα μου επιτρέψετε την ένσταση: τον νεαρό δικηγόρο Βενιζέλο στα Χανιά οι αντίπαλοί του τον κατηγορούσαν επειδή υπεράσπιζε στα δικαστήρια Τουρκοκρητικούς. Και οι αστικοί και ποινικοί νόμοι που ο ίδιος συνέταξε ως μέλος της κυβέρνησης της Κρητικής Πολιτείας θεωρήθηκαν από τους πλέον προοδευτικούς στην Ευρώπη.

Έχετε δίκιο. Ο νέος Βενιζέλος ήταν πιο προοδευτικός. Αλλά στο τέλος έφτασε μέχρι το «Ιδιώνυμο»…

14. Αν δεχθούμε τη χρόνια υποπλασία των φιλελεύθερων ιδεών στην Ελλάδα, τι είναι αυτό που μπορεί κάνει εφικτή την υπέρβασή της; Υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις πρόθυμες και ικανές να γίνουν φορείς τους; Υπάρχουν σήμερα πολιτικοί που εκφράζουν τον φιλελευθερισμό με τρόπο που σας ικανοποιεί; Πώς κρίνετε τη συμπόρευση φιλελευθερισμού και συντηρητισμού;

Η εμπειρία μου με τον φιλελευθερισμό στην Ελλάδα είναι μια μακριά και θλιβερή σειρά από απογοητεύσεις. Η αριστερά και οι εκκλησία (οι δύο κυρίαρχοι παραγωγοί ιδεολογίας στη χώρα μας) έχουν τόσο εμποτίσει την νοοτροπία ακόμα και των μη αριστερών ή θρήσκων Ελλήνων, που εξορκίζουν τον φιλελευθερισμό σαν τον διάβολο. Υπήρξα συνιδρυτής και στέλεχος των «Φιλελεύθερων» (ή Ταύρων) με τον Στέφανο Μάνο. Το πρόγραμμά μας ήταν από τα πιο προοδευτικά, ορθολογικά και επαναστατικά που έχουν ποτέ ακουστεί εδώ – και δεν κερδίσαμε ούτε το 1% των ψήφων. Το καλύτερο μάρκετινγκ δεν μπορεί να πουλήσει ένα προϊόν που έχει ήδη σταμπαριστεί ως απάνθρωπο (νέο-φιλελεύθερο), δυτικό-ιμπεριαλιστικό, άθεο (χωρισμός-κράτους εκκλησίας), κλπ.

15. Έχετε εκφραστεί επανειλημμένα κατά του ρατσισμού και έχετε μιλήσει επίμονα εναντίον του ελληνικού εθνικισμού. Όχι όμως στο ίδιο μέτρο, έχω την εντύπωση, για ζητήματα όπως η μεταχείριση των μεταναστών στα κρατητήρια, η αστυνομική και θεσμική βία, οι καταγγελίες για βασανισμούς – θέματα κατά τ’ άλλα προνομιακά για τη φιλελεύθερη κριτική. Είναι σωστή αυτή η εντύπωση;

Αν εννοείτε πως δεν κατεβαίνω σε διαδηλώσεις και δεν υπογράφω διακηρύξεις – έχετε δίκιο. Ωστόσο πάντα παίρνω θέση σε θέματα δικαιωμάτων – με αποτέλεσμα ο «Στόχος» να ζητάει από χρόνια την «εξαέρωσή» μου. Θυμάμαι πως όταν δολοφονήθηκε ο 15χρονος Μιχάλης Καλτεζάς, ο Μάνος Χατζηδάκης κι εγώ (με άρθρο μου στο Βήμα) είμασταν οι μόνοι μη αριστεροί που τον θρήνησαν.

16. Από την Σκανδιναβία ώς τη Βαλκανική, το μεταναστευτικό διχάζει τα πνεύματα σε όλη την Ευρώπη. Τα ακροδεξιά και ξενοφοβικά κόμματα ενισχύονται συνεχώς, ο Κάμερον και η Μέρκελ κηρύσσουν την πολυπολιτισμικότητα ιδέα αποτυχημένη, η ενσωμάτωση των μεταναστευτικών πληθυσμών παραμένει αβέβαιο ζητούμενο. Η Ελλάδα έφτασε να βλέπει ώς και 150.000 ανθρώπους να περνούν τα σύνορά της κάθε χρόνο. Εμπρός σ’ αυτές τις συνθήκες, μήπως ο φιλελευθερισμός σηκώνει τα χέρια ψηλά;

Όχι μόνον ο φιλελευθερισμός – αλλά και κάθε μορφής πολίτευμα. Το πρόβλημα μοιάζει άλυτο και η μόνη διέξοδος είναι μακροχρόνια: η ανάπτυξη, πολιτική και οικονομική των χωρών του Τρίτου κόσμου – ώστε να μην υπάρχουν τα κίνητρα για μετανάστευση και προσφυγιά. Δυστυχώς ελάχιστα γίνονται για μια τέτοια εξέλιξη.

17. Λόγω των θέσεων σας, αλλά και της έντασης με την οποία τις υποστηρίζετε, έχετε κατ’ επανάληψιν υποχρεωθεί να διακόψετε τη συνεργασία σας με περιοδικά και εφημερίδες. Πώς κρίνετε το επίπεδο της ελευθερίας του λόγου στην Ελλάδα σήμερα; Πόσο ανεξάρτητος νομίζετε ότι είναι σήμερα ο Έλληνας διανοούμενος από δουλείες και καταναγκασμούς;  

Ελάχιστα ανεξάρτητος. Έχουμε κυβερνητικούς, κομματικούς, καθεστωτικούς, κλπ, αλλά ελάχιστους ελεύθερους. Βλέπετε η ελευθερία προϋποθέτει και οικονομική ανεξαρτησία. Εγώ εκπορνεύτηκα 18 χρόνια στην διαφήμιση, για να κερδίσω το δικαίωμα της παραίτησης και το άσκησα 11 φορές. Παραιτήθηκα π. χ. από την κρατική τηλεόραση και επί Ν.Δ. (δις) και επί ΠΑΣΟΚ. Ο άλλος εργαζόμενος,  που έχει οικογένεια και δάνεια, θα το σκεφθεί περισσότερο και θα υποκύψει στην πίεση του αρχισυντάκτη.

18. Επί δεκαετίες, δίπλα στον συγγραφέα Δήμου πορεύθηκε ο επιχειρηματίας Δήμου. Ο DanaGioia στο γνωστό δοκίμιό του «BusinessandPoetry» έδειξε ότι ως το πρόσφατο παρελθόν οι δύο αυτοί κόσμοι, που από πολλούς θεωρούνται αντίπαλοι σήμερα, δεν ήταν τόσο ασύμβατοι μεταξύ τους, και επικαλείται μ.ά. το παράδειγμα του ασφαλιστή Ουάλλας Στήβενς. Εμείς εδώ θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τον τραπεζίτη Τάκη Παπατσώνη. Πιστεύετε ότι όντως έχει επέλθει χάσμα, και αν ναι, γιατί; Εσείς πως αντιμετωπίσατε πρακτικά τις απαιτήσεις αυτού του διπλού ρόλου;

 Αυτές οι αφελέστατες διακρίσεις ανάμεσα σε πνευματικότητα – επιχειρηματικότητα (και – συμπληρώνω – τεχνολογία) είναι για γέλια (ή για κλάματα). Η δημιουργικότητα είναι ενιαία: είτε γράφει κανείς ένα μυθιστόρημα, είτε χτίζει μία μεγάλη επιχείρηση είτε σχεδιάζει ένα πολύπλοκο τεχνολόγημα, ασκεί την ίδια λειτουργία. Και στις τρεις περιπτώσεις χρειάζεται φαντασία, ευρηματικότητα, πειθαρχία και πάθος. Έχω ζήσει από κοντά μεγάλους επιχειρηματίες και μεγάλους καλλιτέχνες – και ελάχιστα τους ξεχωρίζω. Η τρέχουσα αντίληψη πως ο επιχειρηματίας νοιάζεται μόνο για το χρήμα είναι εντελώς λανθασμένη. Το χρήμα το κυνηγάει ο μικρομεσαίος για κατανάλωση ή για σιγουριά. Ο μεγάλος επιχειρηματίας χτίζει. Νοιάζεται για την επιχείρηση, το όραμα. Το οικοδόμημα. Το χρήμα είναι παρεπόμενο. Μάλιστα αυτοί που το ξοδεύουν επιδεικτικά, ανήκουν συνήθως στην δεύτερη γενεά, που απλώς κληρονόμησε.

Αναφέρατε τον Παπατσώνη. Έχω καλύτερο και πιο σύγχρονο Ελληνικό παράδειγμα: έναν από τους σημαντικότερους και πιο αισθαντικούς Έλληνες πεζογράφους, τον Φαίδωνα Ταμβακάκη, που ηγείται μίας μεγάλης χρηματοπιστωτικής εταιρίας, με διεθνή ακτινοβολία.

Εξίσου αφελής είναι η διάσταση ανάμεσα πνευματικότητα και τεχνολογία. Μα το τεχνολογικό επίτευγμα είναι μία καθαρά πνευματική δημιουργία. Δεν παράγεται με τα πόδια. Και από παιδί, με την βοήθεια του Ιούλιου Βερν, μαγεύομαι από την ποίηση της τεχνικής που αποτέλεσε για μένα χόμπι και βιοποριστική απασχόληση. Ο Ελύτης είχε γοητευθεί από τους υπολογιστές που μαστόρευα.

Και θα προσθέσω κάτι αιρετικό: για μένα το πιο σημαντικό πνευματικό επίτευγμα των χρόνων μας δεν είναι έργο τέχνης  Είναι το «έξυπνο» κινητό στο οποίο συγκλίνουν όλες οι σύγχρονες  επιστήμες και τεχνολογίες. Η ψηφιακή επανάσταση αλλάζει τον κόσμο όπως τον άλλαξε η ανακάλυψη της γραφής. Αποτέλεσμα αιχμής: το έξυπνο κινητό: όλη η επικοινωνία, όλη η γνώση και όλη η τέχνη στην τσέπη μας.

19. Η πολυσχιδής δραστηριότητά σας, η μεγάλη επιτυχία κάποιων βιβλίων σας, η δυσκολία να σας κατατάξουν σε μια μόνο ειδολογική κατηγορία, φαίνεται ότι σας έχει εξασφαλίσει μια ιδιαίτερη θέση στα γράμματά μας, μια «περίοπτη απομόνωση» θα έλεγα, που αντανακλάται στην αμηχανία της κριτικής, ιδίως της λογοτεχνικής, απέναντί σας. Ποιητής, στοχαστής, διανοούμενος; Εσείς πώς κατανοείτε πρωτίστως τον εαυτό σας;

Πρέπει να ζητήσω συγγνώμη από τους ομότεχνους μου, διότι τους μπέρδεψα σε τέτοιο σημείο που να με εξοβελίσουν. Πράγμα που κάπου με βόλεψε, καθότι μονήρης και αποσυνάγωγος από κούνια. Πέρα από τις ιδιότητες που αναφέρατε, είμαι επιπλέον πεζογράφος, φωτογράφος, πληροφορικάριος, σχολιαστής δημοσιογράφος (35 συνεχή χρόνια) τηλεοπτικός και ραδιοφωνικός παρουσιαστής. Υπήρξα κάποτε και διαφημιστής. Αποτέλεσμα να εφαρμόζεται για μένα η παροιμία του «πολυτεχνίτη».

Πριν από την επιτυχία της «Δυστυχίας» είχα εισπράξει πολλές εγκωμιαστικές κριτικές. Μετά, απλώς έπαψα να υπάρχω. Μόνον ο Δημοσθένης Κούρτοβικ ασχολήθηκε με μερικά βιβλία μου. Ευτυχώς που κυκλοφόρησα και στο εξωτερικό κι έτσι άκουσα κι ένα καλό λόγο. Από το κοινό δεν έχω παράπονο. Μισό εκατομμύριο αντίτυπα – χωρίς μυθιστόρημα! – δεν είναι λίγο.

 Πώς νιώθω εγώ τον εαυτό μου; Συμφωνώ με τον Παναγιώτη Αριστοτελίδη που έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο: «Ο άγνωστος ποιητής Νίκος Δήμου». Πίσω και πάνω από όλα είναι η ποίηση. Τα βιβλία μου που αγαπώ περισσότερο είναι ποιητικά: «Το Βιβλίο των Γάτων», το «Παρόλα Αυτά», οι «Λίστες», το «Ημερολόγιο του Καύσωνα». Είναι τα παιδιά της αγάπης, όπως τα αποκαλώ, ενώ άλλα, πιο διάσημα (όπως η «Δυστυχία») είναι προϊόντα βιασμού. Όταν μας βιάζει όλους η ελληνική πραγματικότητα (π. χ. η Χούντα).

Με τα χρόνια συνήθισα στην «περίοπτη (αλλά συχνά και προσβλητική) απομόνωση». Τώρα, μονολογώ τον στίχο του Ελύτη: «ζω για τότε που δεν θα υπάρχω».

Τα ερωτήματα έθεσαν οι Κώστας Κουτσουρέλης, Κωνσταντίνος Πουλής, Λεωνίδας Σταματελόπουλος (24.10.2014)

Όμως, έτσι που εξελίσσεται η κατάσταση στην Ελλάδα, αναρωτιέσαι όχι μόνο τι να (πρώτο) γράψεις – αλλά και αν έχει νόημα να το γράψεις. Καθημερινά  γράφονται παντού άρθρα, σχόλια, κρίσεις – αλλά όλα γλιστράνε πάνω από τον αόρατο χιτώνα που περιβάλει τον Αλέξη Τσίπρα και τους συνεργάτες του χωρίς να αφήνουν κανένα ίχνος. Σαν την βροχή στο αδιάβροχο.

Είχα γράψει και παλιότερα ότι «οι απόψεις των σχολιαστών έχουν τέτοια επίδραση στην πορεία των πραγμάτων, όσο οι παρατηρήσεις των αστρονόμων στην πορεία των άστρων». Δεν είχα ποτέ ψευδαισθήσεις ότι τα κείμενά μας επηρεάζουν την πολιτική – κυρίως – πραγματικότητα.

Όμως, μερικές φορές, όταν η άποψη του σχολιαστή ήταν 100% σωστή και η κυβερνητική θέση 100% λάθος, όλο και κάτι γινόταν…

Σήμερα δεν έχει καμία σημασία τι γράφεις – αν γράφεις. Το μόνο αποτέλεσμα είναι που εκτονώνεσαι εσύ και οι αναγνώστες. Οι άνθρωποι που κυβερνούν έχουν απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους ακόμα κι όταν κάνουν λάθος. Θα έλεγα, μάλιστα, ιδιαίτερα όταν κάνουν λάθος. Ή όταν πράττουν το ακριβώς αντίθετο από αυτό που είχαν διακηρύξει μερικούς μήνες πριν. Στο τέλος ζαλίζεσαι από τις διαδοχικές κωλοτούμπες. Δεν ζαλίζεται αυτός που τις κάνει, αλλά εσύ που τις βλέπεις.

Το σωστό είναι αυτό και το αντίθετό του ταυτόχρονα. Δύο και δύο κάνουν τέσσερα εκτός εάν κάνουν τρία ή πέντε. Οι γέροντες συνταξιούχοι θα είναι ευτυχέστεροι αν τους ψαλιδίσεις την σύνταξη και αυξήσεις το ΦΠΑ στα γηροκομεία. Τα γεροντάκια, βρε! Τι είναι τα γηροκομεία, πεντάστερα ξενοδοχεία; Αποθήκες ανθρώπων είναι, μόνων και ανεπιθύμητων, ανάμεσα στην δουλειά και το φέρετρο.

Αυτή η τελευταία απόφαση με εξόργισε τόσο πολύ που (όπως έγραφαν οι παλιοί) αποφάσισα «να σπάσω την πένα μου». Όχι επειδή είμαι κι εγώ γέρος (ευτυχώς δεν χρειάζομαι ούτε σύνταξη ούτε γηροκομείο – προς το παρόν). Αλλά γιατί όταν μία κοινωνία κατατρέχει τα ασθενέστερα μέλη της, δεν είναι για σχόλιο, ούτε για κριτική. Είναι για φτύσιμο! 

Υπάρχει Ρεχάγκελ της πολιτικής;

Υπάρχει μαέστρος, συντονιστής, στρατηγός, που να επιλέξει τους καλύτερους, να ξεπεράσει τις διαφωνίες, διχόνοιες, και ιδεολογικές αγκυλώσεις, να καταστρώσει στρατηγικό σχέδιο και να το εφαρμόσει αγνοώντας τις διάφορες πιέσεις, παρεμβάσεις και υπονομεύσεις.

Διότι αυτό έκανε ο Ρεχάγκελ. Δεν έφερε ξένους (νιώθω άσκημα όταν σε ιστορικές ελληνικές ομάδες ανακαλύπτω ότι σε καίριους αγώνες δεν παίζει ούτε ΕΝΑΣ έλληνας) δεν ντοπάρισε, δεν κορόιδεψε. Πήρε ελληνικό υλικό και το μεταμόρφωσε σε μία αξιόμαχη και αποτελεσματική ομάδα.

Έχουμε τέτοιο υλικό στην πολιτική;

Βεβαίως και έχουμε. Είναι διάσπαρτο σε όλα τα κόμματα – αλλά και έξω από αυτά. Ιδιαίτερα έξω. Και δεν μιλάω για τεχνοκράτες ή ακαδημαϊκούς, αλλά για «επαγγελματίες» της πολιτικής. Μερικοί από τους καλύτερους Έλληνες πολιτικούς βρίσκονται σήμερα εκτός γηπέδων. Τους έχουμε καταψηφίσει, ακυρώσει, δυσφημίσει. Τους έχουμε κολλήσει απαξιωτικές ετικέτες: νεοφιλελεύθερος, δεξιός, αριστερός, κλπ.

Ποια ομάδα δεν θα ήθελε να έχει την Διαμαντοπούλου, την Γιαννάκου, τον Γιαννίτση, τον Αλέκο Παπαδόπουλο, τον Γιάννη Ραγκούση, τον Στέφανο Μάνο, τον Ανδρέα Αδριανόπουλο. Ακόμα και τον σκαιώς υβριζόμενο Τζήμερο – εγώ τον θεωρώ καλό εξτρέμ, που με τον σωστό προπονητή θα έβγαζε πολλά γκολ.

Αλλά και μέσα στα κόμματα υπάρχουν αξιόλογες μονάδες που ασφυκτιούν σε ένα στείρο περιβάλλον. Ο προπονητής θα μπορούσε να επιλέξει τους καλύτερους και να τους εντάξει στο σχέδιό του.

Και αυτή η ηλίθια καραμέλα περί ασυμβατότητας Αριστεράς και Δεξιάς θα του ήταν αδιάφορη. (Είδαμε πόσο Αριστερά είναι ο ΣΥΡΙΖΑ και πόσο Δεξιοί οι ΑΝΕΛ). Αριστερός ήταν αυτός που θεμελίωσε την μεγαλύτερη παγκόσμια ανάπτυξη τον τελευταίο αιώνα με την φράση: «άσπρη γάτα ή μαύρη γάτα, αδιάφορο: αρκεί να πιάνει ποντίκια!».

Που’ σαι Ρεχάγκελ!

Στο νησί. Άνθρωποι με μαγιό και σαγιονάρες κάνουν ουρά στα ΑΤΜ. Είδα και έναν με βατραχοπέδιλα, που περπατούσε σαν τον Ντόναλντ.  Διακοπές με την ψυχή στο στόμα. Ξένοι, πολλοί ξένοι και ξέγνοιαστοι. Εμείς, αγχωμένοι, να κάνουμε μπάνια και ηλιοθεραπεία με το ζόρι, ενώ η ψυχή μας ήταν στην Κούλουρη.

Ανάμεσα γεμιστά και δημοψήφισμα. Νιώθεις πως ό,τι και να ψηφίσεις θα είναι λάθος. Κι έτσι αποδείχθηκε. Ούτε ένα λεπτό δεν χαλαρώνεις. Τι θα γίνει; Πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα; Όλοι ρωτάνε, όλοι απαντάνε και συμπέρασμα κανένα.

Τα τοπία είναι πάντα ωραία και ατάραχα – κι αυτό τα κάνει ακόμα πιο μακρινά. Τουρίστας σε άλλο πλανήτη. Μόνο οι ξένοι κάνουν διακοπές.

Θα το θυμάμαι αυτό το παράξενο καλοκαίρι. Είχα καιρό να πάω σε νησί και μου βγήκε ξινό. Αυτή τη φορά δεν μας γλίτωσε ούτε το δόγμα Ανδρέα Παπανδρέου για τα μπάνια του λαού. Τίποτα δεν σέβονται αυτοί οι πολιτικοί! Αντί να χανόμαστε στη θέα της θάλασσας, χανόμαστε στη θάλασσα της διαπραγμάτευσης. Η παρουσία Βαρουφάκη ζωντανεύει την παράσταση – αλλά μόνο επιθεωρησιακά. Όχι μόνο δεν διασκεδάζει, αλλά, με την «δημιουργική ασάφεια», μεγαλώνει το άγχος.

Τα εστιατόρια δεν σερβίρουν πια αστακομακαρονάδες. Σπάνια και που να ζητήσει κανείς, μου λέει ο μαγαζάτορας. «Εσείς, που βγαίνετε και στην τηλεόραση, τι λέτε να γίνει;» Πού με θυμήθηκε – χρόνια έχω να βγω. Σηκώνω τους ώμους.

Αυτό ήταν το καλοκαίρι της δυσφορίας μας, που είπε κι ο Σαίξπηρ για το χειμώνα του.

Γιατί είναι ψευδοπρόβλημα;

Ήδη από τους Ρωμαϊκούς χρόνους (και μετά στους Βυζαντινούς) η  Μακεδονία έπαψε να είναι όνομα κράτους και έγινε όνομα γεωγραφικής περιοχής. Οι κάτοικοί της ήταν τόσο ανάμικτοι που στα σύγχρονα χρόνια έδωσαν το όνομά τους σε …πολυεθνικές φρουτοσαλάτες. (Γαλλικά: macédoine de fruits, ιταλικά: macedonia di frutta). Έλληνες, Ρωμαίοι, Σλάβοι, Τούρκοι, Εβραίοι, ζούσαν μαζί για αιώνες.

Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους η (γεωγραφική περιοχή) Μακεδονία χωρίστηκε σε τρία ανάμεσα σε Ελλάδα, Σερβία και Βουλγαρία. Εξακολουθούσε να έχει ανάμικτο πληθυσμό. Στην ελληνική Μακεδονία οι Έλληνες επεκράτησαν ύστερα από την ανταλλαγή των πληθυσμών. Και σήμερα οι περισσότεροι κάτοικοι της δικής μας Μακεδονίας έχουν ρίζες ποντιακές ή μικρασιατικές.

Ποιος δικαιούται να αποκαλείται Μακεδόνας; Μα οποιοσδήποτε κάτοικος της περιοχής αυτής – όπως ο κάτοικος της Κρήτης ονομάζεται Κρητικός.

Όμως το τοπικό όνομα δεν αποτελεί εθνοτική ταυτότητα. Ο Κρητικός είναι Έλληνας στην ιθαγένεια και την υπηκοότητα. Το ίδιο και ο κάτοικος της Βουλγαρικής Μακεδονίας – Βούλγαρος.

Μόνον οι Μακεδόνες της τέως Σερβικής Μακεδονίας δεν ανήκαν κάπου αλλού. Οπότε μετέτρεψαν τον γεωγραφικό τους προσδιορισμό σε εθνοτικό. Αυτό δεν φάνηκε να μας πειράζει. Για πολλές δεκαετίες είχαμε κοινά σύνορα και ζούσαμε ειρηνικά με την «Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Μακεδονίας».

Μόνον όταν έγινε ανεξάρτητο κράτος θυμηθήκαμε τον Μεγαλέξανδρο και επαναστατήσαμε επειδή «το όνομα είναι η ψυχή μας».

Ποιο όνομα; Αν μας αμφισβητούσαν το όνομα «Έλληνες», με το δίκιο μας να ξεσηκωθούμε. Αλλά στον προσδιορισμό Μακεδόνες έχουν δικαίωμα όλοι οι κάτοικοι της γεωγραφικής περιοχής που ονομάζεται Μακεδονία.

Απλώς, επειδή πρέπει να ξεχωρίζουν οι μεν από τους δε, σωστό είναι να υπάρχει ένας πρόσθετος προσδιορισμός. («Νέα», «Άνω», «Βόρεια», κλπ.). Αυτόν τον είχαμε κερδίσει με το «πακέτο Πινέιρο» το 1992 (Novamacedonia) αλλά τον απορρίψαμε. Έτσι χάσαμε το παιχνίδι. Διότι εντωμεταξύ το 95% των κρατών έχει πια αναγνωρίσει τον βόρειο γείτονα ως «Δημοκρατία της Μακεδονίας» ή σκέτη Μακεδονία.

 Και τώρα τι κάνουμε; Έχουμε μείνει μόνοι να κραδαίνουμε μία παλιά απόφαση του ΟΗΕ περί FYROM δηλ. ΠΓΔΜ (Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας – που αντίθετα με την απόφαση των πολιτικών αρχηγών μας του 1992 περιέχει τον όρο Μακεδονία). Και προσπαθούμε τώρα να επιστρέψουμε στη λύση που είχαμε υπερηφάνως απορρίψει το 1992 – την σύνθετη ονομασία!

Εν εντωμεταξύ ο γείτονας (που νιώθει ασταθής και αδύναμος) αντιδρά με την υπερβολή. Δωσ’ του Αλέξανδρους και αγάλματα κιτς και εθνικιστική ρητορεία. Οι δικοί μας εθνικιστές απαντούν – και νάτο πάλι το γνωστό Βαλκανικό νταβαντούρι.   Φεστιβάλ ανωριμότητας, ακατανόητο για τους ξένους.

Και να κάνει ταυτολογικές δηλώσεις ο Πρόεδρος Δημοκρατίας. Και ο αριστερός μας πρωθυπουργός να απέχει από διεθνές συνέδριο, λόγω ονόματος. Πώς το έγραψε ο  Βάρναλης; «Αχ, πού’ σαι, νιότη, που έδειχνες, πως θα γινόμουν άλλος…»

Πάντως η σειρά, έτσι που την έγραψα στον τίτλο, μου κάνει σε έκπτωση. Από το μεγαλοπρεπές Κωνσταντίνος, στο λαϊκότερο Κώστας και μετά στο Τζίτζι-, που μοιάζει να ειρωνεύεται το όνομα.

Είχα την χαρά και την τιμή να γνωρίσω από κοντά και να συναναστραφώ τον «εθνάρχη». Το 1975 διάβασε την «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας» του άρεσε, την αγόραζε μαζικά και την χάριζε. Μέσω του Τάκη Λαμπρία ζήτησε να με δει και μετά έγινα μέλος της «λόγιας» παρέας του που περιλάμβανε πολύ σημαντικούς ανθρώπους όπως τον Μάνο Χατζιδάκι, τον ήδη παλαιό φίλο μου Τάκη Χορν, τον Μινωτή, τον Κουν και άλλους.

Όποιες αντιρρήσεις να έχει κανείς για την πολιτεία του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ένα είναι σίγουρο. Ήταν ηγέτης. Γεννημένος μάλλον γι αυτό, ασκήθηκε πολύ και εντατικά τα χρόνια της εξορίας του στη Γαλλία και επέστρεψε απόλυτα συγκροτημένος. Κι ο Ανδρέας ήταν ηγέτης, αλλά εντελώς διαφορετικός. Όχι με την πυγμή αλλά με την γοητεία. Τέτοια, ο Κ. Κ. δεν είχε καμία.

Παρατηρώ τις εξελίξεις στη Νέα Δημοκρατία (έχουμε και τα ίδια αρχικά – μόνο που εγώ προηγούμαι: από το 1935!). Σπάνια την έχω ψηφίσει (και ο Κ. Κ. το ήξερε) αλλά δεν παύει να είναι – ιδιαίτερα τώρα – ένα πολύ σημαντικό κόμμα.

Από τους σημερινούς υποψήφιους κανένας δεν μπορεί να μπει στα παπούτσια του ιδρυτή της. Δια της μεθόδου του αποκλεισμού, μόνος ένας παρουσιάζει ενδιαφέρον. Ο φλύαρος Άδωνις δεν συζητιέται, ο Μεϊμαράκης είναι η ενσάρκωση όλων των αρνητικών και θετικών παλαιοκομματικών στοιχείων, και ο νεαρός Τζιτζικώστας μου φαίνεται ακόμα πιο παλαιοκομματικός στην νοοτροπία του. (Πως μερικοί άνθρωποι γεννιούνται γέροι…). Επιπλέον η περίπτωση ενός εξωκοινοβουλευτικού αρχηγού είναι μεγάλο μειονέκτημα.

Μένει ο Κυριάκος. Ξεχάστε το επίθετό του αν σας χαλάει. Είναι ο μόνος με  νεωτερικές απόψεις, που έχει ήδη επιδείξει οργανωμένη σκέψη και αποτελεσματικότητα. Δεν είναι λαϊκιστής (μέγιστο προσόν για την σημερινή πολιτική πραγματικότητα) και βρίσκεται στη σωστή ηλικία.

Σίγουρα ο Κυριάκος δεν είναι  τέλειος. Αλλά πάντα επιλέγουμε με την συγκριτική μέθοδο. Οι άλλοι τρεις για μένα αποκλείονται. Άρα…

Δεν είμαι ούτε μέλος ούτε οπαδός της Ν. Δ. – αλλά αν ήμουν, θα τον ψήφιζα.

Όμως υπάρχουν άλλοι νόμοι που δεν εφαρμόστηκαν. Πριν δέκα χρόνια ψηφίστηκε από την Βουλή, με αυξημένη πλειοψηφία, ο νόμος που επιτρέπει την καύση των νεκρών. Είδατε εσείς να ανοίξει στην Ελλάδα έστω και ένα αποτεφρωτήριο;

Προσπάθειες έγιναν – άλλωστε είναι μία επικερδής επιχείρηση, που θα έπρεπε να ενισχυθεί με βάση την νέα αναπτυξιακή πολιτική. Όμως όλες οι προσπάθειες προσέκρουσαν στις αντιδράσεις της εκκλησίας.

Η πιο χαρακτηριστική ήταν η – με ομόφωνη απόφαση του Δήμου Μαρκόπουλου – έγκριση για την δημιουργία αποτεφρωτηρίου, η οποία κατόπιν σταυροφορίας του Αγίου Μεσογαίας Νικολάου ανεκλήθη – πάλι με ομόφωνη απόφαση!

Η πρώτο-δεύτερη φορά Αριστερά έδωσε μερικά δείγματα προοδευτικής στάσης (π. χ. ο μη θρησκευτικός όρκος). Αλλά στην πρώτη μικρο-σύγκρουση με το ιερατείον  ο κατά τα άλλα ένθερμος διαφωτιστής Νίκος Φίλης έκανε έντρομος πίσω.

Κι όμως η πρόσφατη δημόσια τοποθέτηση της Αναπληρώτριας Υπουργού Παιδείας για το ζήτημα της απαλλαγής από το μάθημα των θρησκευτικών, ήταν σωστή, όπως αποφαίνεται η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Αλλά ποια δικαιώματα του ανθρώπου; Για την ορθοδοξία μας αυτά είναι μία επινόηση των Δυτικών την οποία η εκκλησία μας δεν αποδέχεται. Μόνον εκ Θεού τα δικαιώματα!

Τρομάξαμε να απαλλαγούμε από τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων και φέτος, με εγκύκλιο Λοβέρδου(23/1/15), που δεν κατάργησε ο Μπαλτάς, οι μαθητές υποχρεούνται να κάνουν δημόσια δήλωση θρησκευτικού φρονήματος!

Αγαπητή Αριστερά, είναι σαφές πια ότι δεν θα φέρεις άμεσα την επανάσταση του προλεταριάτου, δεν θα καταργήσεις ολοσχερώς την εκμετάλλευση, δεν θα εξαφανίσεις την υπεραξία. Μήπως όμως θα μπορούσες να πραγματοποιήσεις μία από τις βασικές προεκλογικές εξαγγελίες σου: τον χωρισμό κράτους-εκκλησίας;

Λύσε επιτέλους ένα πρόβλημα που, όπως γράφει η ΕΕΔΑ: «ταλανίζει τα δημόσια πράγματα επί μακρόν και σχετίζεται με την θρησκευτική ελευθερία και την εκκοσμίκευση της ελληνικής πολιτείας, η οποία εκκρεμεί. Ευκαιρία και ανάγκη να ανοίξει ο δημόσιος διάλογος ώστε να θεσπιστούν τα αυτονόητα. Δηλαδή “διακριτοί ρόλοι” για την Πολιτεία και την Εκκλησία, χωρίς αμοιβαίες παρεμβάσεις».

Ως πότε παλληκάρια θα ψάχνουμε τα αυτονόητα κάτω από τον ζυγό εγχώριων Μουλάδων;

Σε λίγες μέρες κλείνω τα ογδόντα. Όταν πριν από αρκετά χρόνια δώρισα το προσωπικό μου αρχείο στο Μουσείο Μπενάκη, ο Άγγελος Δεληβορριάς, παρατηρώντας τον πλούτο και την ποικιλία του, είπε: «Αυτό πρέπει να το εκθέσουμε!» Προσπαθώντας να το αναβάλω (με φόβιζε ο μόχθος του) είπα: «Καλά, όταν πιάσω τα ογδόντα». Ήρθαν!

Στη ζωή μου έχω κάνει πολλά. Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, σε πρόσφατο άρθρο του στα «Νέα», με παρομοιάζει με δεκαθλητή. Γράφει: «Ο Ν. Δ. είναι ένας πνευματικός δεκαθλητής από τους ελάχιστους σήμερα όχι μόνο στον τόπο μας αλλά και παγκοσμίως. Όπως οι δεκαθλητές του στίβου δεν έχει την κορυφαία επίδοση σε κάθε αγώνισμα, (αν και σε μερικά την έχει), είναι όμως ο πιο ολοκληρωμένος τύπος πνευματικού αθλητή».

Ποια είναι τα αθλήματα; Μα πρώτα η συγγραφή, σε όλα τα είδη: ποίηση, δοκίμιο, πεζογραφία, σάτιρα, κριτική, αφορισμοί, επιφυλλιδογραφία. Εξήντα τέσσερεις τίτλοι σε πολλές επανεκδόσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Μετά η φωτογραφία (οι αναγνώστες του Protagon βλέπουν φωτογραφική μου δουλειά σε κάθε άρθρο). Ακόμα η εργασία στα ΜΜΕ (δεν γράφω: δημοσιογραφία – δεν υπήρξα ποτέ τυπικός δημοσιογράφος: κάνω σχόλιο, επιφυλλίδα ή χρονογράφημα. - όλα αυτά λογοτεχνικά είδη). Επίσης εκπομπές διαλόγου στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο.

Τέλος, για 18 χρόνια, βιοπορίστηκα στην διαφήμιση. Αλλά και εκεί, πέρα από την καθαρά εμπορική δουλειά, έκανα για πρώτη φορά στην Ελλάδα διαφήμιση κοινωφελή, για καλούς σκοπούς, που όχι μόνο δεν μου απέφερε: πλήρωνα κι απ την τσέπη μου. Τουλάχιστον μία από αυτές την ξέρει όλος ο Ελληνισμός: το σήμα «Δεν ξεχνώ» για την Κύπρο.

Όλα αυτά, μαζί με πολλά άλλα ίχνη ζωής, έχουν συγκεντρωθεί σε μία έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη με τίτλο «Νίκος Δήμου, ο μοναχικός πολυπράγμων». Το πολυπράγμων δεν χρειάζεται να το εξηγήσω. Το μοναχικός αναφέρεται στον χαρακτήρα μου: άνθρωπος μονήρης, χωρίς παρέες, εντάξεις και δικτυώσεις.

Στην Οδό Πειραιώς 138, ογδόντα χρόνια ζωής σας περιμένουν: Από Πέμπτη ως Κυριακή, μέχρι τις 8 Νοεμβρίου. Πέρα από το θέμα, είναι μία πολύ ωραία έκθεση. Οι συνεργάτες του Μουσείου Μπενάκη έχουν κάνει εξαιρετική δουλειά.

Αλλά το φως ήταν πολύ και στράβωνε τον Καμμένο.

Και είπεν ο Τσίπρας το αντίθετο του Γκαίτε: «Λιγότερο φως!» και το φως χαμήλωσε.

«Όλα κι όλα – να μην ενοχλεί τον συνεταίρο μου!» είπε. Και με τις υπερδυνάμεις που του δώσανε τρεις απανωτές εκλογές, τεντώθηκε και έτριξε ο κόσμος.

Και ερώτησαν όλοι οι αρχιερείς και φαρισαίοι: «Τόσους ανθρώπους μπορούσες να κάνεις συνεταίρους – αυτόν βρήκες! Τον μπήξε-τον δείξε» - τον εστόλισαν.

Όμως ο Τσίπρας είχε τους λόγους του. Ήξερε πως άμα δώσει στον μικρό Πανούλη στρατιωτάκια να παίζει – ησύχασε. Αν προσθέσει και τανκς και αεροπλανάκια και φρεγάτες, τότε είναι που δεν θα τον ξαναενοχλήσει ποτέ.

Διότι οι άλλοι υποψήφιοι συνεταίροι θα είχαν απόψεις, ιδέες, προτάσεις, απαιτήσεις. Ενώ εδώ με ένα ελικόπτερο και ένα μπουφάν πιλότου – καθάρισες.

Και τελικά αυτό ήθελε ο Αλέξης. Να παίζει και αυτός μόνος του. Με την ησυχία του.

Όχι να πρέπει να εξηγεί και να δίνει λόγο γιατί έβαλε την Θεοδώρα Τζάκρη υπουργό στα φουγάρα.

Βέβαια φουγάρα δεν έχουν πια οι βιομηχανίες γιατί δεν καίνε κάρβουνο – αλλά έτσι γράφουν όλα τα παιδικά μυθιστορήματα που είναι γραμμένα στον 19^ο αιώνα.

Και η Θεανώ θα φτιάξει κάτι γεμιστά να γλύφεις τα δάχτυλά σου. Μόνο μην τα δει ο Φίλης και τα σαρώσει.

Έτσι θα πορευτούνε: δεν είναι αυτή κυβέρνηση, ήταν και παραμένει μία καλή παρέα. Παλιοί φίλοι όλοι και συντρόφια. Να πίνεις ούζα με τον κυρ Αλέκο και να ακούς ιστορίες από το αντάρτικο. Και όρθιοι οι ακόλουθοι να περιμένουν με τα στεφάνια.

Μέχρι που καταντάνε ενοχλητικοί όσοι έχουν πάρει στα σοβαρά το μνημόνιο και ζητάνε μέτρα και άλλα μέτρα. Ουφ!

Όσο για τις μεταρρυθμίσεις, ξεβολεύουνε πολύ κόσμο. Θα βρούμε ισοδύναμο γιατί είμαστε παντοδύναμοι.

(Μετά την τρίτη εκλογή, οι επιθετικοί προσδιορισμοί «παντοδύναμος» και «παντοκράτωρ» βρήκαν άλλον αποδέκτη).

Σε λίγο, στην παιδική χαρά του Πάνου, τα στρατιωτάκια θα βαρέσουν σιωπητήριο. Καληνύχτα…

Επέστρεψες μετά από τρεις θητείες (μοναδικό!) στη θέση του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή. Η εν πολλαίς αμαρτίαις γηράσασα Ακαδημία Αθηνών, που τα τελευταία χρόνια δίνει σημεία ανάκαμψης, σε εξέλεξε μέλος.

Καθηγητής Πανεπιστημίου, διαπρεπής ιστορικός και πολιτικός επιστήμων, ανώτατος έλληνας και ευρωπαίος αξιωματούχος, ακαδημαϊκός, είχες προσφέρει πολλά, δεν σου  έλειπε τίποτα. Σκέφθηκες να προσφέρεις κάτι ακόμα. Έβαλες υποψηφιότητα για βουλευτής επικρατείας με το Ποτάμι.

Λάθος, Νικηφόρε. Υπήρξες άριστος, και κατά Μπαλτά «η αριστεία είναι ρετσινιά». (Με αυτή τη φράση θα περάσει στην ιστορία). Εδώ αυτά δεν περνάνε. Σου πήρε τη θέση ο πέμπτος βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ – του οποίου το όνομα δεν έχει καμία σημασία.

Το Ποτάμι ψαλλιδίστηκε. Εκτός από σένα έχασε την Λυμπεράκη, τον Καρκατσούλη και άλλους άριστους. Όλοι, ακόμα και οι αντίπαλοι, συμφωνούσαν πως είχε τα καλύτερα στελέχη. Καταποντίστηκε και αυτό από το σύνδρομο της μη αριστείας. Βάζεις τον Νίκο Αλιβιζάτο σε τιμητική θέση; Κακό του κεφαλιού σου! Τι δουλειά έχει ένα κόμμα της αριστείας και της λογικής στο ρωμαίικο παζάρι;

Ο Τσίπρας επιβεβαίωσε τον τίτλο (που πρώτος του έδωσα πριν πολλά χρόνια) του χαρισματικού δημαγωγού. Συναγωνίζεται πλέον και τον Ανδρέα, μια και κατάφερε το ακατόρθωτο: μετά από δεκάδες λάθη, ζημιές, μνημόνια, σχίσματα, να βρεθεί – με κλειστές τράπεζες – στην ίδια θέση εκκίνησης του Γενάρη! Η γοητεία του τον κάνει επικίνδυνο. Έχει πολλή δύναμη, για το καλύτερο και για το χειρότερο. Μακάρι να είναι για το πρώτο…

Λέγαμε πως αυτή τη φορά δεν θα εμφανιστεί το τέρας, δεν θα αντικρύσουμε πάλι την απεχθή μορφή του.

Κι όμως ήδη χαράζει η σιλουέτα του πάνω από τη χώρα.

Όχι, δεν είναι ο Κινγκ Κονγκ, ούτε ο Γιέτι, ο χιονάνθρωπος των Ιμαλάιων, ούτε ο Γκοτζίλα (πατήρ και υιός).

Είναι τέρας χειρότερο από όλους αυτούς και για την πατρίδα μας ολέθριο: Ο Λαϊκισμός.

Τώρα που (σχεδόν) όλοι έχουν υπογράψει το ίδιο μνημόνιο, έχουν συμφωνήσει τα ίδια μέτρα, έχουν καταγράψει τις 223 δράσεις που πρέπει να γίνουν (οι 127 μέχρι το τέλος του χρόνου!), λέγαμε πως δεν υπάρχει περιθώριο για υποσχέσεις, για χάιδεμα αυτιών, για πελατειακές κινήσεις και ρουσφετολογικό κλείσιμο ματιού.

Μπα – τι είπαμε πριν; Πρώτα βγαίνει η ψυχή – κι ύστερα το χούι. Μόλις πλησίασαν πολύ οι εκλογές, ο Τσίπρας δηλώνει ότι ναι μεν θα τηρήσει την υπογραφή του, αλλά χωρίς να κάνει ακριβώς αυτά που υποσχέθηκε. Κι αρχίζει το μπέρδεμα με ένα «παράλληλο πρόγραμμα» που μαγικά θα ακυρώνει το μνημόνιο – ενώ οι πολίτες δηλώνουν σε δημοσκόπηση ότι τον θεωρούν καταλληλότερο να μην το εφαρμόσει!

Αλλά και ο Μεϊμαράκης που υπόσχεται ότι δεν υπόσχεται, ψάχνει παντού για ισοδύναμα. Σιγά μην φορολογηθούν οι αγρότες! Ήμουν νιός και γέρασα…

Και να δείτε που, τελικά, παρ’ όλες τις μεγάλες κουβέντες, κι αυτό το μνημόνιο θα έχει την τύχη των άλλων: θα ψευτο-εφαρμοστεί, λειψό και στραβό. Μόνο μερικοί φόροι κι όχι οι μεταρρυθμίσεις.

Το νοήμον κοινόν παρακολουθεί όλη αυτή την φαρσοκωμωδία – και εκδηλώνει την αγανάκτησή του ψηφίζοντας …Λεβέντη! Αυτή θα είναι η έσχατη εκδήλωση παρακμής. Ο Λεβέντης στη Βουλή κι ο Τζήμερος στα αζήτητα. Θαμμένος στο «άλλο κόμμα». Και θα ψηφιστούν κάτι ζόμπι, νεκραναστημένοι παλαιοπασόκοι («ζουν ανάμεσά μας» μπρρρ!) περισσότερο από το Ποτάμι που έχει σπουδαία στελέχη και φρέσκιες προτάσεις. Κι ας το αξίζει – πολύ περισσότερο από άλλους – το 10%.

Αν δεν αμυνθούμε και αυτή τη φορά, το τέρας θα μας φάει όλους. Κανείς δεν θα μας σώσει από τον εαυτό μας.

-          Καλά, τι σε ταΐζουν; Κουτόχορτο;

-          Γιατί το λες αυτό;

-          Μα διότι, άσχετε άνθρωπε, όλο αυτό ήταν προσχεδιασμένο. Η Γερμανία και οι σύμμαχοί της χρειάζονται φτηνά εργατικά χέρια. Υποδαύλισαν λοιπόν τον πόλεμο στην Μέση Ανατολή…

-          Καλά χρειαζόταν να σκοτωθούν εκατοντάδες χιλιάδες, να ξεσπιτωθούν εκατομμύρια, να πορευτούν, να θαλασσοπνιγούν για  να καταλήξουν τελικά στις βιομηχανίες και τα εργοτάξια της Κεντρικής Ευρώπης; Δεν ήταν πιο απλό να στρατολογήσουν ενδιαφερόμενους;

-          Μα τότε δεν θα ήταν πεινασμένοι και απελπισμένοι για να δεχθούν τη σκλαβιά. Δεν βλέπεις εμάς με τα μνημόνια!

-          Μα καλά ο πόλεμος δεν ήταν εναντίον της δικτατορίας του Ασάντ;

-          Αφελέστατε, αυτό ήταν πρόσχημα. Τα πράγματα ξεκίνησαν πολύ νωρίτερα με την εισβολή στο Ιράκ, και την δήθεν εξέγερση που ονομάστηκε Αραβική Άνοιξη.

-          Μα στο Ιράκ εισέβαλαν οι Αμερικανοί!

-          Μαζί με Άγγλους και ολίγους Γάλλους. Όμως η παγκόσμια ελίτ δεν γνωρίζει διακρίσεις και εθνικότητες. Ένας είναι ο συνδετικός ιστός: το κέρδος!

-          Αλλά εγώ διάβασα πως στη Συρία συγκρούονται Σιίτες με Σουνίτες – οι μεν με την υποστήριξη του Ιράν και οι άλλοι της Σαουδικής Αραβίας…

-          Όργανα και αυτοί της διεθνούς ελίτ.

-          Και η Τουρκία; Και οι Κούρδοι;

-          Ο καθένας έχει τη θέση του στην σκακιέρα.

Οραματίστηκα τον κόσμο σαν μία τεράστια ασπρόμαυρη σκακιέρα όπου τοτεμικά πιόνια-σύμβολα όλων των κρατών έκαναν ρομποτικά προδιαγεγραμμένες κινήσεις.

-          Και οι Τζιχαντιστές;

-          Αυτοί κι αν είναι δημιούργημα των Αμερικανών! Τους εξόπλισαν, τους εξάσκησαν, και τους ελέγχουν.

-          Μα σκοτώνουν τους αρχηγούς τους.

-          Αδιανόητο – εσύ πιστεύεις ό,τι παραμύθι σου λένε;

-          Και η Αίγυπτος;

-          Πήγε κάπως να κουνηθεί και της φόρεσαν νέα στρατιωτική δικτατορία. Και πώς εξηγείς εσύ ότι όλοι αυτοί οι πρόσφυγες δεν πήγαν – ούτε ένας – στα πλούσια Αραβικά κράτη, αλλά κατέφυγαν όλοι στις χώρες που τους ήθελε η ελίτ.

-          Μα τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται;

-          Όχι βέβαια! Φοβάμαι πως είσαι από αυτούς που πιστεύουν ότι για την Ελληνική Κρίση φταίνε οι Έλληνες!

-          Ε, δεν φταίνε και αυτοί;

-          Μόνο γιατί έπεσαν θύματα των ξένων, που κινούν τα νήματα.

-          Τους ξέρουμε;

-          Νομίζουμε. Αλλά κι αυτοί, που μοιάζει να κινούν τα νήματα, μαριονέτες είναι. Κάποιοι, άλλοι, σε μας αόρατοι, τους χειρίζονται…

-          Κατάλαβα. Και πίσω από αυτούς, άλλοι και άλλοι και άλλοι… Ζαλίστηκα!

Ο μικρός Αϋλάν. Ο τρίχρονος. Ο Αθώος ως βρέφος. Ο Αμνός, άσπιλος και αμόλυντος.

Έσπασε το φράγμα της αδιαφορίας. Του ρατσισμού. Της εγωπάθειας. Της αναισθησίας.

Αυτός με την θυσία του άνοιξε τα σύνορα και τις αγκαλιές των ανθρώπων. Αυτός εξανθρώπισε τους ανθρώπους, όπως προσπάθησε ο άλλος Αμνός πριν δύο χιλιάδες χρόνια.

Ο Αμνός της αγάπης, της συμπόνιας, της καλοσύνης, της αγαθότητας.

Έκλαψα όταν είδα πως υποδέχθηκαν τους πρόσφυγες στα σύνορα, στους δρόμους και τον σταθμό του Μονάχου.

(Σε αυτόν τον σταθμό που ολομόναχος, σαν χαμένος, αποβιβάστηκα 5 Σεπτεμβρίου του 1954 – πάνε 61 χρόνια).

Ο Αϋλαν άνοιξε τα σύνορα και τις αγκαλιές των ανθρώπων. Θυσιάστηκε για τις θλιβερές και σκοτεινές αμαρτίες μας.

Τι του χρωστάνε οι συμπατριώτες του! Τι του χρωστάει η ανθρωπότητα, που την ξύπνησε από τον λήθαργο!

Ο αίρων…

Ακούστε από όλες τις μεγάλες λειτουργίες (Μπαχ, Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σούμπερτ και δεκάδες άλλοι) πως όλοι, όλοι υμνούν τον Αϋλάν…

Agnus Dei, qui tollis peccata mundi!

Για αρκετούς μήνες, ίσως πάνω από χρόνο, ο Ελληνικός λαός είχε μεθύσει. Από υποσχέσεις και οράματα που ένας ταλαντούχος δημαγωγός ανέμιζε μπροστά του. Και τι δεν έταξε! Με το «πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης» θα ανακουφιζόταν ο κάθε πονεμένος. Τα μνημόνια θα γίνονταν αμέσως μακρινό παρελθόν. Οι κακοί ξένοι εκβιαστές θα έκαναν πίσω, τρομοκρατημένοι. Και δεν θα άλλαζε μόνο την Ελλάδα, ο ταλαντούχος. Όλη η Ευρώπη θα υποκλινόταν σε αυτόν. Από την παγωμένη Ρωσία και την μακρινή Κίνα θα έρχονταν οι μάγοι με τα δώρα.

Και οι αγορές; Έ, οι κακές αγορές θα χόρευαν στον δικό μας σκοπό. Εμείς θα παίζαμε τα νταούλια και τους ζουρνάδες.

Στο κορύφωμα της μέθης και του κεφιού, πάνω από το 62% των Ελλήνων ψήφισε για την ανεξαρτησία και την αυτάρκεια της Ελλάδας, την απεξάρτηση από τους κακούς ξένους, την ολοκλήρωση του οράματος: «Η Ελλάδα στους Έλληνες» που είχε εξαγγείλει παλιότερα ο προκάτοχος του χαρίσματος – και πρότυπο του νεότερου.

Κι ύστερα, με ένα σοκ, ξυπνήσαμε νηφάλιοι.

Ο κόσμος δεν ήταν αυτός που μας είχε ζωγραφίσει και υποσχεθεί ο ταλαντούχος. Η χώρα ήταν ακόμα πιο χρεωκοπημένη από πριν (οι υπερήφανες διαπραγματεύσεις μας είχαν κοστίσει άλλα 60 δις), οι τράπεζες κλειστές, κανένας μάγος δεν έφερνε δώρα, η δραχμή που επερχόταν ολοταχώς, από όνειρο τον ολίγων έγινε εφιάλτης των πολλών, το μνημόνιο που ξορκίζαμε αποδείχθηκε η μόνη λύση.

Έγινε η κωλοτούμπα, ο χαρισματικός κατάπιε (αμάσητα) τα όσα έλεγε επί χρόνια και τώρα αμήχανα ψελλίζει αστείες δικαιολογίες που δεν πείθουν κανένα. Ήρθαν διχοτομήσεις και αποχωρήσεις, αλλά και το «κόμμα της δραχμής» απεδείχθη απόκομμα. Οι υπερφίαλοι ΑΝΕΛ από στρατάρχες έγιναν ορντινάντσες. Ο πεζός και «λαϊκάντζα» αντίπαλος, κερδίζει στα σημεία και ο κόσμος σφίγγει τα μηλίγγια από τον πονοκέφαλο, την απογοήτευση και το αδιέξοδο.

Δύσκολο το ξύπνημα μετά την μέθη. Για ένα καιρό νιώσαμε βασιλιάδες αν όχι του κόσμου, τουλάχιστον της Ευρώπης. Τώρα, μόνον οι καθαρίστριες χαίρονται…

Η συνέντευξη δεν αφορούσε την καλλιτεχνική της δουλειά – αλλά την ανάδειξή της σε Υπουργό Τουρισμού της Υπηρεσιακής Κυβέρνησης. Έδειχνε τρομερά συγκινημένη από την «τιμή που της έγινε» και από τις ενθουσιώδεις εκδηλώσεις των ανθρώπων που συναντούσε. Μιλούσε για το πόσο αγαπούσε την Ελλάδα και ευχαριστούσε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας που της έδωσε την δυνατότητα να βοηθήσει τον τουρισμό της αγαπημένης της πατρίδας.

Πικρόχολος άνθρωπος εγώ, σκεπτόμουν πως εδώ από Υπουργός Τουρισμού ταίριαζε περισσότερο η έκφραση «υπουργός τουρίστας». Διότι όπως ένας επισκέπτης δεν προλαβαίνει να σε μία ή δύο εβδομάδες να κατανοήσει τα προβλήματα μιας χώρας, έτσι και ένας υπουργός που θα μείνει δεκαπέντε εργάσιμες σε ένα άγνωστό του υπουργείο, ίσα-ίσα θα προλάβει να μάθει τα ονόματα και τις ιδιότητες μερικών κοντινότερων συνεργατών του.

Δεν ισχύει αυτό βέβαια για όλους τους υπηρεσιακούς. Ο Πέτρος Μολυβιάτης π. χ. γνωρίζει το Υπουργείο Εξωτερικών καλύτερα από όλους τους τελευταίους διατελέσαντες υπουργούς. Το ίδιο ισχύει για τους περισσότερους άλλους.

Θα μου πείτε: αυτή είναι απλώς μία τιμητική διάκριση για την δημοφιλέστατη τραγουδίστρια. Θα μπορούσαμε, αντί για υπηρεσιακή, να την αποκαλέσουμε «υπουργός ε. τ.». Επί τιμή – όπως οι πρέσβεις. Ή οι επίτιμοι διδάκτορες των Πανεπιστημίων. Αλλά και αυτοί έχουν κάποια σχέση με το αντικείμενο. Π. χ. αν το Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου αναγόρευε έναν σημαντικό μουσικό δημιουργό ή ερμηνευτή σε επίτιμο διδάκτορα, θα ήταν απόλυτα φυσικό.

Δεν καταλαβαίνω γιατί αποφάσισε ο Προκόπης Παυλόπουλος να εμπιστευθεί την «εθνική μας βιομηχανία» σε μία τραγουδίστρια. Αναρωτιέμαι ακόμα: είχε ανάγκη η Άλκηστη Πρωτοψάλτη αυτή την διάκριση; Όταν έχεις κατακτήσει την κορυφή, όταν έχεις την επιδοκιμασία (για να μην πω την λατρεία) του κοινού και των ειδικών – τι θα σου προσφέρει το τουριστικό πέρασμα από ένα υπουργείο;

Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου! Ο Ησαύ έδωσε τα πρωτοτόκια «αντί πινακίου φακής». Τόσο πεινούσε. Φαίνεται πως και η Άλκηστη Πρωτοψάλτη πεινούσε για τον τίτλο και της τιμές ενός βραχύβιου υπουργού. Με κάποιον τρόπο, που δεν κατάλαβα, τα κέρδισε. Ίσως την βοηθήσουν να τραγουδάει εφεξής ακόμα καλύτερα…

Η ζωή μοιάζει με παιδικό ρούχο – είναι μικρή και χεσμένη. (Arthur Schopenhauer).

Η ζωή είναι οδύνη. (Arthur Schopenhauer).

Κανένας δεν πεθαίνει παρθένος – η ζωή τους πηδάει όλους. (Ανώνυμος)

Η ζωή αρχίζει στην άλλη πλευρά της απελπισίας. (Jean-Paul Sartre).

Η ζωή έγινε απίστευτα καλύτερη από τότε που αναγκάστηκα να σταματήσω να την παίρνω στα σοβαρά. (Hunter S. Thompson).

Το ότι δεν θα ξανάρθει ποτέ, αυτό είναι που κάνει τη ζωή τόσο γλυκιά. (Emily Dickinson).

Η ζωή έχει γίνει η ιδεολογία της ίδιας της της απουσίας. (Theodore Adorno).

Η ζωή θα ήταν τραγική αν δεν ήταν αστεία. (Stephen Hawking).

Η ζωή θα ήταν μια πολύ ευχάριστη κωμωδία, αν δεν είχαμε έναν ρόλο σ’ αυτήν. (Denis Diderot).

Άπονη ζωή… (Λευτέρης Παπαδόπουλος – Σταύρος Ξαρχάκος).

Η ζωή μου όλη είναι ένα τσιγάρο / που δεν το γουστάρω κι όμως το φουμάρω. (Άκης Πάνου).

Έτσι είν’ η ζωή μικρό μου, πάντα έτσι είν’ η ζωή… (Δημήτρης Ευαγγελίδης – Κώστας Γιαννίδης).

Έτσι είν’ η ζωή και πώς να την αλλάξεις (Ηλίας Λογοθέτης – Δήμος Μούτσης).

Ω, πόσο βάσανο μεγάλο / το βάσανο είναι της Ζωής! (Κώστας Βάρναλης).

Μια ζωή την έχουμε – κι αν δεν την γλεντήσουμε… (Τζαβέλας – Σουγιούλ).

Σε μια ζωή τυραννισμένη που δίχως λόγο πια διαβαίνει / ζωή πεζή, ζωή χαμένη / να ζει κανείς ή να μη ζει (Αττίκ).

Ζωή και κότα – ή Ζωή και ΚΟΤΑ (ΚOμμουνιστική ΤΑση)

Ζωή χαρισάμενη!

Ζωή να’ χει!

(Με ευχαριστίες και στο «Γνωμικολογικόν» - www.gnomikologikon.gr).

Σίγουρα λοιπόν δεν υπάρχει περίπτωση να ψηφίσω Χρυσή Αυγή η ΚΚΕ. Δεν χρειάζεται καν να αναφέρω τους λόγους.

Έχουμε όμως φέτος μία πιο φρέσκια εκδοχή του ΚΚΕ. Την «Λαϊκή Ενότητα». Μήπως αξίζει τον κόπο να ψάξει κανείς το θέμα;  

«Σε τελευταία ανάλυση» (κλασική μαρξιστική φράση) οι διαφορές είναι ασήμαντες. Και οι δύο υπόσχονται ρετρό: έναν σοβιετικού τύπου κρατοκρατούμενο παράδεισο εκτός Ε. Ε. και ευρώ.

Είναι ενδιαφέρον: όλοι οι «δραχμιστές» οικονομολόγοι επικεντρώνονται στην δεύτερη φάση του εγχειρήματος: όταν θα οικοδομήσουμε ένα νέο οικονομικό σύστημα με βάση τα πλεονεκτήματα ενός δικού μας νομίσματος. Προσπερνάνε βιαστικά την πρώτη φάση (για την οποία απλώς παραδέχονται ότι θα είναι «δύσκολη») όπου θα χρεοκοπήσουμε ανεξέλεγκτα, ξεμένοντας από βασικά αγαθά. Αποσιωπούν ότι οι πιθανότητες να αποβιώσει ο ασθενής στην πρώτη φάση της θεραπείας είναι γύρω στο 99%. Επειδή δεν θέλω να βασιστώ στην πιθανότητα του 1%, αποκλείω και την ΛΑΕ.

Τα δύο πάλαι ποτέ κραταιά κόμματα του δικομματισμού είναι επιεικώς νεκρά. Μπορώ να φανταστώ τις ηγεσίες τους σε μελό της Φίνος Φιλμ με τίτλο: «Ο βαρύς νταλικέρης και η ξανθιά κληρονόμος».

Οι «Ανεξέλ»; Το μόνο που πουλούσαν ήταν εθνικισμό και αντι-μνημονιακό πάθος. Εθνικισμό πουλάνε όλοι – μερικοί καλύτερο. Όσο για το μνημόνιο – το ψήφισαν άπαντες οι ψεκασμένοι, χωρίς ούτε επιφύλαξη για τους τύπους! Αυτοακυρώθηκαν.

Μικρά κόμματα: Συμπαθής ο Λεβέντης και του χρωστάμε όλοι μία συγγνώμη. Όταν αυτός μίλαγε λογικά, εμείς του στέλναμε πίτσες. Αλλά έχει πια εντελώς ξεπεραστεί.

Δύο μου έμειναν επιλογές: ΣΥΡΙΖΑ δεν υπάρχει πια, υπάρχει Τσίπρας. (Πιο αρχηγικό κόμμα δεν γνώρισα). Να τον ψηφίσω; Ποιόν όμως; Αυτόν που απλώς δεν κάνει αυτά που υπόσχεται, ή αυτόν που επιπλέον κάνει τα αντίθετα; Αυτόν που μετατρέπει το 38% σε 62; Δεν πολιτεύεται – τζογάρει. Ξέρει κανείς ποιος πραγματικά είναι και τι πιστεύει; Διότι το τι λέει και τι υπόσχεται δεν έχει πια καμία αξιοπιστία. Ναι, είναι χαρισματικός (πρώτος, νομίζω, το έγραψα). Αλλά τι χαρίζει;

Με το «Ποτάμι» ξέρεις που βρίσκεσαι. Είναι το κόμμα της λογικής. Διαθέτει τους καλύτερους επιτελείς και έναν αρχηγό που μπορεί να μην γοητεύει αλλά είναι σωστός. Και, παρόλο που το κατηγορούν για το αντίθετο, έχει και πρόγραμμα.

Δυστυχώς το Ποτάμι μάλλον δεν θα πάρει το μπόνους για να κυβερνήσει. Όποιος όμως και να το πάρει θα χρειαστεί μία γερή δόση λογικής και ένα επιτελείο από ικανά στελέχη. Οπότε…

Όπως έγραφα και στο πρώτο μου γράμμα (του 2012) τις «ανοιχτές επιστολές» σπάνια τις διαβάζουν οι παραλήπτες τους. Ούτε καν πλάγια («τα λέμε στην πεθερά για να τα ακούσει η νύφη»). Είναι απλώς ένας τρόπος να εκφράζουμε εμείς οι σχολιαστές μερικές απόψεις που συνήθως ανήκουν στην κατηγορία των ουτοπικών συμβουλών. (Όπως το διάσημο: «Δεξιότερα Κουροπάτκιν!»).

Να λοιπόν που τώρα για σένα έρχεται η πιο μεγάλη ώρα. Εδώ θα απαντηθεί το ερώτημα που είχα θέσει από την αρχή: Θα αποδειχθείς πραγματικός ηγέτης; Ως δημαγωγός πήρες άριστα, έγινες πρωθυπουργός και κατέληξες σε αδιέξοδο. Η δημαγωγία – ακόμα και η πιο επιτυχημένη – δεν μπορεί να σε πάει παραπέρα.

Νομίζεις ότι το πρόβλημά σου είναι πως κέρδισες ως αριστερός και τώρα πολιτεύεσαι ως δεξιός. Κάνεις λάθος. Πολιτεύτηκες (επί τέλους) ως πραγματιστής. Δεν υπήρχε άλλη επιλογή. Ο Λένιν θα σε χειροκροτούσε.

Μπορείς όμως κάλλιστα να παραμείνεις αριστερός και μέσα στην σημερινή συγκυρία. Διότι αριστερά δεν σημαίνει (όπως νομίζουν οι Νεάντερνταλ της Πλατφόρμας) κρατικοποίηση των πάντων, κλπ. Αριστερά είναι η ευαισθησία για τον άνθρωπο, ο περιορισμός της εκμετάλλευσης και της ανισότητας, η κοινωνική δικαιοσύνη. Και πού υλοποιήθηκαν καλύτερα αυτές οι αρχές; Περιέργως όχι στα κομμουνιστικά καθεστώτα, αλλά στις προηγμένες σοσιαλδημοκρατίες.

Επειδή έγραψα ότι η Αριστερά απέτυχε, πολλοί με κατηγορούν ως αντικομουνιστή. Κι όμως πιστεύω πως οι αρχές και οι στόχοι της Αριστεράς είναι σωστοί και κάθε πολιτική οφείλει να κινείται προς αυτούς. Το πρόβλημα είναι στην μέθοδο. Για να μοιράσεις δικαιότερα τον πλούτο, πρέπει πρώτα να υπάρξει. Καμία κρατική οικονομία δεν το κατάφερε. Έτσι μοίραζε φτώχεια (κι όχι πολύ δίκαια – μερικοί ήταν πάντα «πιο ίσοι από τους άλλους»).

Μην έχεις λοιπόν ιδεολογικούς ενδοιασμούς. Τώρα γίνε μηχανικός της πράξης. Βγάλε τη χώρα από την παράλυση, δώσε μέσα και κίνητρα στον ιδιωτικό τομέα να αρχίσει την παραγωγή πλούτου, αναδιοργάνωσε τον δημόσιο να μην κωλυσιεργεί και καθάρισε τον τόπο από τα λαμόγια. Κι όταν προχωρήσεις, θα υπάρξει χρόνος και τρόπος για τα ιδανικά της Αριστεράς.

Ίσως τότε να γίνεις ο ηγέτης που ήθελες – και που χρειαζόμαστε. 

Και για μεν τους διορισμούς πιο αρμόδιος από μένα θα ήταν να απαντήσει ο πρόεδρός μας, που επί κυβερνήσεως Καραμανλή, διόριζε με το τσουβάλι και σχεδόν διπλασίασε τα έξοδα του Δημόσιου Τομέα.

Όσο για τις συντάξεις αυτές αποτελούν το καυτό θέμα στις διαπραγματεύσεις με το «Τέθριππο» των δανειστών. (Θεωρώ ότι ο όρος Τρόικα μόνο με άλλο αμάξι περισσότερων ίππων μπορεί να αντικατασταθεί).

Αδρανής Αύγουστος. Η πόλη έχει αδειάσει περισσότερο κι από τα ταμεία του κράτους και των τραπεζών. Άλλοι όμως εργάζονται σκληρά. Επωφελούνται της απουσίας των πάντων (και των ειδήσεων, που λέει ο Έκο) και στήνουν μνημόνια. Πρώτο πρόβλημα – ως συνήθως – οι  συντάξεις.

Πως καταφέραμε να γίνουμε έθνος συνταξιούχων; Πρέπει να είμαστε το μόνο κράτος που έχει περισσότερους συνταξιούχους από εργαζόμενους. Κάτι οι πολλές πρόωρες, κάτι οι μαϊμού αναπηρικές, κάτι οι πολλαπλές (3 – 6!), κάτι οι εθελούσιες έξοδοι… Βάλτε και τον ΟΓΑ στον οποίο βρήκαν καταφύγιο από αγρότες του Κολωνακίου μέχρι αγρότες των Βαλκανίων. Έτσι εμείς, οι φτωχοί και χρεοκοπημένοι, πληρώνουμε αναλογικά περισσότερα για συντάξεις από οποιοδήποτε μέλος της Ε.Ε.!

Πώς είναι δυνατόν, οι λίγοι εργαζόμενοι (ανεργία!) από τους οποίους λιγότεροι πληρώνουν ασφαλιστικές εισφορές (μαύρη εργασία!) να συντηρήσουν τους πολύ περισσότερους συνταξιούχους; Δεν γίνεται. Ούτε πριν δεκαπέντε χρόνια γινόταν. Έτσι πληρώναμε συνεχώς όλοι οι φορολογούμενοι για να μην βουλιάξουν τα ταμεία. Κι αν υπολογίσει κανείς και προσθέσει όλες τις συνεισφορές του δημοσίου, θα φτάσει σχεδόν στο ύψος του χρέους.

Διορισμοί συν συντάξεις. Ιδού ο ορισμός του πελατειακού κράτους. Η σύνταξη σαν θεσμός, με τον ετεροχρονισμό της, είναι κάτι που δεν συλλαμβάνει εύκολα ο νους του Έλληνα. «Έλα, βγάλε μου τώρα μία σύνταξη» ζητάει χωρίς να προβληματίζεται ποιος θα την πληρώσει. Τρίτες, ανώνυμες δυνάμεις πληρώνουν: το Κράτος, τα Ταμεία, οι Υπηρεσίες… Και γίνονται εκεί οι μεγαλύτερες αδικίες. Οι νεότεροι στην ηλικία παίρνουν σε μέσον όρο διπλάσια χρήματα από τους γέροντες! (Κι έχουν συνήθως και δεύτερη δουλειά με μαύρη αμοιβή).

Μου κάνει πάντα εντύπωση πως στην Ελλάδα κάθε ηλικιωμένος θεωρείται αυτόματα συνταξιούχος. Μερικές φορές, καταγράφοντας τα στοιχεία μου, είδα πως είχαν ήδη συμπληρώσει την ένδειξη και διαμαρτυρήθηκα.

-          Μα δεν είστε συνταξιούχος;

-          Όχι!

-          Καλά, τι ηλικία έχετε;

Η απορία παντού είναι τόση και τόσο έντονη, που άρχισα να υποπτεύομαι ότι μάλλον είμαι ο μόνος ηλικιωμένος Έλληνας που δεν παίρνει σύνταξη. Ίσως θα έπρεπε να με επιδεικνύουν σε κανένα μουσείο…

Τίποτα δεν έχει αποτύχει περισσότερο από τον κομμουνισμό. Το μόνο που κατάφερε ήταν να βελτιώσει και να εξανθρωπίσει τον καπιταλισμό. Οι προβλέψεις του Καρλ Μαρξ διαψεύστηκαν, οι κόκκινοι ηγέτες μεταμορφώθηκαν σε αιμοσταγείς δικτάτορες, τα καθεστώτα τους είτε κατέρρευσαν, είτε μεταμορφώθηκαν σε τέρατα (π.χ. ο καπιταλιστικός κομμουνισμός της Κίνας). Μέχρι που χρειάστηκε να χτιστούν τείχη για να κρατάνε τους πολίτες μέσα στους «παραδείσους».

Κι όμως έχουμε ακόμα σε μερικές χώρες – και την δική μας – ανθρώπους που οραματίζονται τα νέα σοβιέτ με τις ίδιες αποτυχημένες συνταγές: κεντρικά διευθυνόμενη οικονομία, κρατικοποίηση των πάντων, περιορισμός της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και – φυσικά – δικτατορία, γιατί όλα αυτά δημοκρατικά δεν γίνονται.

Αναζητώντας μία απάντηση θυμήθηκα άλλες δοξασίες.

Εδώ και αιώνες, αστρονόμοι και αστροφυσικοί έχουν αποδείξει πως δεν υπάρχει ίχνος αλήθειας στους ισχυρισμούς της αστρολογίας. Ούτε καν ο ζωδιακός κύκλος ισχύει πια (τα ζώδια τώρα είναι 13). Όμως στην χώρα μας υπάρχουν γύρω στους 20.000 αστρολόγοι καταχωρημένοι στην εφορία (και πόσοι ακαταχώρητοι…). Πρόκειται για απατεώνες του κοινού ποινικού δικαίου αφού πουλάνε αέρα. Όμως, για να συντηρούνται αυτοί, και να είναι  πρώτα σε κυκλοφορία τα αστρολογικά έντυπα, πρέπει οι οπαδοί της αστρολογίας να είναι αριθμητικά ανάλογοι με τους πιστούς του κομμουνισμού…

Χειρότερα τα πράγματα με την άλλη φενάκη, της ομοιοπαθητικής «ιατρικής». Χιλιάδες άνθρωποι ταλαιπωρούνται (και συχνά κινδυνεύουν) ακολουθώντας μία μέθοδο που δεν έχει την παραμικρή επιστημονική εγκυρότητα. (Η τελευταία απόδειξη: σε έκθεση που ζήτησε πρόσφατα η Βουλή της Αυστραλίας εξετάστηκαν όλες οι έρευνες που έχουν γίνει σε επιστημονικά εργαστήρια παγκοσμίως: ούτε μία δεν έφερνε ένα στοιχείο για την αποτελεσματικότητα της ομοιοπαθητικής).

Κι όμως η πίστη σε αυτή είναι τόσο ισχυρή, που μερικές κυβερνήσεις κάτω από την πίεση της κοινής γνώμης, υποχρεώθηκαν να δεχθούν την μερική ένταξή της σε συστήματα υγείας!

Φοβερή η δύναμη της πίστης: θα την νιώσετε καλύτερα αν σκεφθείτε πως πάνω από δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι και πολλά κράτη στη γη βασίζουν την ζωή και την πορεία τους σε κάποιον που (όπως λένε) ανεστήθη εκ νεκρών… 

Λες και δε υπάρχει άλλος πολιτικός στην Ελλάδα!

Εδώ που τα λέμε, προς το παρόν, δεν υπάρχει. Ήρθαν έτσι τα πράγματα κι επικεντρώθηκαν όλα τα θέματα σε ένα και μόνο πρόσωπο.

Εντωμεταξύ η Ελλάδα βουλιάζει αργά αλλά σταθερά. Κάθε μέρα κλείνουν δεκάδες επιχειρήσεις, χάνονται κονδύλια, επιδοτήσεις, επιχορηγήσεις και επενδύσεις, καταστρέφονται υποδομές και ημιτελείς κατασκευές. Οι περιορισμοί κεφαλαίου ζημιώνουν την χώρα δισεκατομμύρια. Οι άνεργοι πολλαπλασιάζονται, οι φτωχοί επίσης. Κανείς δεν κυβερνάει.

Κι εμείς τρωγόμαστε με το τι είπε ο Τσίπρας  για τον Λαφαζάνη!

Να κατέβουνε οι δυο τους στο φαράγγι του Ελ Πάσο, ζωσμένοι εξάσφαιρα και να αναμετρηθούν σαν άντρες. Να φύγει ο ένας, ει δυνατόν και οι δύο, να απαλλαγούμε! Να ασχοληθούμε με τα σοβαρά προβλήματα της χώρας και όχι με ιδεολογικές ανοησίες που έχουν επιλυθεί από την ζωή εδώ και δεκαετίες.

Ο Αλέξης Τσίπρας κατάφερε κάτι σπάνιο: να μονοπωλήσει την προσοχή και την προσήλωση του κόσμου. Και κάτι σπανιότερο: να ανατρέψει τις μονομανίες και προσκολλήσεις τις δικές του και της παράταξής του και να κάνει μία ρεαλιστική συμφωνία.

Και μετά τι έγινε; Μία τρύπα στο νερό! Ιδεολογικά μπλα-μπλα.

Αφού έχει μαζί του (για πόσο ακόμα;) την κοινή γνώμη ας ξεκαθαρίσει τα πράγματα γρήγορα και αποτελεσματικά. Γιατί και τα τριζόνια και τα τζιτζίκια και τα ΜΜΕ δεν είναι δεδομένα.

Έργα – έργα –έργα, θέλει η χώρα. Πράξεις και όχι λόγια. Κι από πράξεις, δεν έχουμε δει ακόμα τίποτα!

Και σε λίγο, αντί για «Τσιπρ-τσιπρ», θα ακούμε: «πριτς-πριτς»…

Χίλια τόσα χρόνια τώρα η Ορθόδοξη Εκκλησία κάνει συστηματική αντιευρωπαϊκή προπαγάνδα. Οι «Παπιστές» ήταν κάτι συνώνυμο με τον Σατανά. Απέρριψε και αφόρισε την Επανάσταση του 21 επειδή οι ιδέες της προέρχονταν από την Ευρώπη του Διαφωτισμού.

Στον εικοστό αιώνα προστέθηκε και η άλλη ιδεολογική πηγή του Ελληνισμού: το ΚΚΕ. Μισούσε (και μισεί) την Δύση επειδή ήταν η πηγή του Καπιταλισμού, του Ιμπεριαλισμού, του Νέο-φιλελευθερισμού.

Κι επειδή, ως γνωστόν, για ό,τι αρνητικό μας συμβαίνει, φταίνε Τρίτοι – η παράδοση συνεχίστηκε: Για το 22, τον Εμφύλιο, την Χούντα, τον Αττίλα, την Κρίση, φταίνε οι Δυτικοί: Άγγλοι παλιότερα, Αμερικανοί αργότερα, Γερμανοί σήμερα.

Βρήκες λοιπόν, Αλέξη Τσίπρα, έτοιμο έδαφος. Και ήρθε τώρα η «πρώτη φορά Αριστερά» να δώσει την χαριστική βολή ολοκληρώνοντας το απεχθές πορτρέτο των Ευρωπαίων.

Όλα αυτά που φώναζε ο Τράγκας, έγιναν κρατική πολιτική: Κατοχή, Κουίσλινγκ, Λογοθετόπουλοι, Γκαουλάιτερ συμπληρώθηκαν στην επίσημη κυβερνητική προπαγάνδα με: εκβιαστές, τοκογλύφους δανειστές, καταπιεστές… Ακόμα και μετά την επίτευξη της συμφωνίας, επίσημοι κυβερνητικοί κύκλοι την αποκαλούν «προϊόν εκβιασμού».

Αλήθεια, θα δανείζατε κάποιον που σας αποκαλεί εκβιαστή και τοκογλύφο;

Έτσι έφτασε το 62% των Ελλήνων να πει ΟΧΙ στην Ευρώπη. Οι περισσότεροι από αυτούς είναι νέοι που μεγάλωσαν και διαμόρφωσαν γνώμη μέσα στην πρόσφατη αντιευρωπαϊκή προπαγάνδα.

Σίγουρα η Ευρώπη δεν είναι παράδεισος. Αλλά όπως η Δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα με ατέλειες – όμως το καλύτερο που έχουμε, έτσι και η Ευρώπη. Ξέρετε και έχετε να προτείνετε μία περιοχή του πλανήτη που να σέβεται περισσότερο τα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια του πολίτη; Πιο ειρηνική, πιο πολιτισμένη, πιο προοδευμένη; Θα προτιμούσατε την Αφρική, την Νότιο Αμερική ή την Άπω Ανατολή;

Φοβάμαι ότι το αντιευρωπαϊκό δηλητήριο που κυκλοφορεί πλέον στις φλέβες των περισσότερων Ελλήνων θα μας κάνει ιστορικά μεγαλύτερη ζημιά από τα χρέη και τα ελλείμματα. Είχαμε πάντα ένα πρόβλημα εθνικής ταυτότητας: Βαλκάνιοι; Ανατολίτες; Ευρωπαίοι; Τώρα το έχουμε οξύνει σε βαθμό που να μας απειλεί με εθνική ανυπαρξία. Κανείς – ούτε η μεγαλύτερη υπερδύναμη – δεν είναι αυτάρκης. Λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο παράδοσης, πολιτιστικού περιβάλλοντος και κανόνων. Εμείς, απορρίπτοντας την Ευρώπη, σε ποιο πλαίσιο ανήκουμε;

Μα τώρα είμαστε για να τρέχουμε στα νησιά;

Τι να γίνει όμως; Είχαν φτάσει και τα ξενιτεμένα μέλη της οικογένειας με τα παιδάκια τους που λαχταρούσανε θάλασσα.

Πριν πολλά χρόνια είχαμε βρεθεί στην Λευκάδα, τις μέρες που πιάστηκε ο Σάββας Ξηρός και έσκασε όλη η υπόθεση της 17 Νοέμβρη. Παρακολουθήσαμε όλο το θρίλερ από μία λιλιπούτεια τηλεόραση 12 ιντσών κρεμασμένη ψηλά στον τοίχο.

Πού να φανταστούμε ότι η Τύχη μας επεφύλασσε φέτος πιο συναρπαστικό θρίλερ όπου και πάλι ο Χίτσκοκ  (ναι, Δημήτρη Χαντζόπουλε!) θα έσκιζε τα πτυχία του.

Φύγαμε για την Πάρο χαράματα Κυριακής 12 Ιουλίου, ενώ ήδη είχε λήξει η μάχη της Βουλής (και της Ζωής) και άρχιζε η μάχη του Eurogroup.

Οι νεότεροι κουβαλούσανε φοβερά σύνεργα. Οι σανίδες για σέρφινγκ ήταν το λιγότερο. Το χειρότερο ήταν ο αετός ή kite που ήθελε, μόνος του, ένα μεταφορικό μέσο.

Ετοιμασίες, βαλίτσες, μπαγκαζιέρες – κι ανάμεσα οι φωνές: «μην ξεχάσεις να περάσεις από την τράπεζα για τα εξήντα ευρώ!».

Αυτές τις διακοπές θα τις θυμόμαστε (αν επιζήσουμε). Πάμε απλώς και μόνο από υποχρέωση στο νεότερα μέλη – και για να μην χάσουμε τις προκαταβολές μας. Κατά τα άλλα έχουμε διπλό και τριπλό άγχος…

Και πάλι στο δωμάτιο που νοικιάσαμε δέσποζε μία μίνι τηλεόραση 12 ιντσών σκαρφαλωμένη επάνω σε μία ψηλή ντουλάπα. Δεν είχε τηλεκοντρόλ και έπρεπε να ανέβεις σε μία καρέκλα για να την ανάψεις. Ο χειρισμός των καναλιών γινόταν από τον αποκωδικοποιητή  (αυτός είχε τηλεκοντρόλ) αλλά για την ένταση του ήχου έπρεπε πάλι να σκαρφαλώσεις.

Έξω η θάλασσα λαμπερή μας καλούσε. Οι νεότεροι χάνονταν όλη μέρα. Εμείς Ίντερνετ,  ραδιόφωνο, κινητό. Κι αυτό το κείμενο γράφεται σε μία ταμπλέτα που συνεχώς μου αλλάζει τις λέξεις και μου σπάει τα νεύρα.

Ανώτερο από το θρίλερ της Λευκάδας το φετινό. Τι θα κάνει ο Τσίπρας με την Πλατφόρμα; Και με την Ζωή;

Κρίμα που φέραμε βιβλία για διάβασμα! Ούτε έντυπο δεν πιάνουμε στα χέρια μας (οι εφημερίδες τραγικά καθυστερημένες). Η Πάρος πάντα όμορφη και η θάλασσα ελκυστική. Ίσως βρούμε λίγο χρόνο γι αυτές, όταν ηρεμήσουν τα πράγματα.

Αγαπητό Κράτος, αγαπητή Κυβέρνηση, αγαπητή Τράπεζα…

Το πενηντάρικο ευρώ, δος ημίν σήμερον.

Να βγάλουμε την μέρα, εμείς οι μωροί, που δεν σηκώσαμε έγκαιρα τις αποταμιεύσεις μας να τις θάψουμε στο στρώμα,

Πιστεύοντας ότι ζούμε σε ένα κανονικό κράτος με συνέπεια και συνέχεια,

Και που, όταν μερικοί μας απειλούσαν με κλείσιμο τραπεζών και κούρεμα,

Τους λέγαμε υπερβολικούς και  τρομολάγνους!

Τώρα καταλαβαίνουμε γιατί δεν μας αφήνετε να σηκώσουμε τα λεφτά μας…

Για να έχετε κάτι να κουρέψετε όταν έρθει η ώρα της Μεγάλης Κουράς.

Εμείς τα υποζύγια που δεκαετίες πληρώνουμε φόρους, χαράτσια, έκτακτες εισφορές (που πάντα γίνονται τακτικές) χαρτόσημα, γρηγορόσημα, εισφορές αλληλεγγύης (χωρίς κανείς να δείχνει αλληλεγγύη και για μας…).

Δεν είμαστε λαμόγια. Τα λαμόγια δεν έχουν λογαριασμούς ταμιευτηρίου μερικών χιλιάδων στην τράπεζα της γειτονιάς.

Τους έχουν εκεί που ούτε θα τους βρείτε, ούτε θα μπορείτε να τους αγγίξετε.

Εμείς οι καθημερινοί άνθρωποι, που κάθε μέρα καθόμαστε ώρες στην ουρά για το πενηντάρι – ενώ οι νεότεροι βλέπουν δίπλα τους το μέλλον: τους συνταξιούχους που περιμένουν τα εκατόν είκοσι…

Σαν ζητιάνοι, σαν διακονιάρηδες περιμένουμε, σαν να μας δίνουν ελεημοσύνη – ενώ είναι τα δικά μας χρήματα που τα δουλέψαμε και τα φορολογηθήκαμε,

Και παρακαλούμε – τι εξευτελισμός! – όταν φτάσουμε στο ΑΤΜ να υπάρχει έστω και αυτό το μοναχικό πενηντάρι

Να βγάλουμε τη μέρα – και για αύριο έχει ο Θεός… ο Τσίπρας… η Αγία Βαρβάρα… ο Ντράγκι, ή όποιος άλλος είναι αρμόδιος για μας…